The Story Begins: It has been just over a century since Ethiopia formally entered its relationship with modern medicine. Instead of a story of steady progress, this story has been one of growing pains and unmet needs. Like many low- and middle-income countries, Ethiopia`s healthcare system has struggled under the weight of financial limitations and systemic inefficiencies. Since the inception of this relation, there has always been a critical shortage of essential resources. The climax Most pressing among these was the lack of life-saving medications. Even the medicines that are available come at a price far beyond the reach of the average Ethiopian. Budget deficits, foreign currency shortages, and a lack of comprehensive, effective health insurance make the situation worse. Hence, the ability to afford the most basic drug remains elusive for many Ethiopians. Compared to the world, Medications are cheaply available in Ethiopia.  This has been true due to the intervention of local and international organizations that work in concert to alleviate the problem. Subsequently, many medications have been donated to Ethiopia over the years. Local Pharmaceutical sellers source most medications from the cheapest available international markets. But even then, the prices are too high for most. Yet, the supply is far from enough! Patients in Ethiopia face multiple hurdles before acquiring medications. The best medications might not be available in the first place. At times, essential drugs are simply not stocked in local pharmacies or hospitals. When Medicines are available, they are not equitably distributed, creating disadvantaged groups.  For those privileged enough to acquire the medications, the cost can be crippling. It`s not uncommon for patients to forego basic needs-foods, school fees, and transportation, to pay for a treatment. Alas! The cost of medications is the minimum expense. If they want full treatment, they have to add doctors' fees, diagnostic fees, etc. In this brutal arithmetic of survival, medicine becomes a luxury, while health is a privilege. The Resolution: A Pharmacy Clinic This unfair reality has given birth to a new trend. Pharmacies have become de facto five-minute clinics. A patient walks in, lists a few symptoms, and walks out with a cocktail of medications, in most cases, broad-spectrum antibiotics or pain killers. No physical exam. No diagnostic test. No proper consultation. For pharmacists, it's often out of necessity. For patients, it is the cheapest and shortest path to their cure.  Their symptoms relieved, their illnesses resolved at times.  Win-Win solution, it seems! Even in the most advanced healthcare systems, diagnostic errors are inevitable. In Ethiopia, the picture is even more dire: studies suggest that over 50% of hospitalized patients are exposed to medication errors. What will be the margin in this pharmacy clinics, where one person is the doctor, the lab technician, the nurse, the prescriber, and the dispenser—all in under five minutes, with no tests ? The story of antibiotic resistance begins Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus (MRSA) Bacteria This is the perfect storm for antibiotic resistance. Though not necessary, bacteria are repeatedly exposed to these drugs. These bacteria learn to fight back. They evolve. And one day, the medicine stops working. Antibiotic resistance—the phenomenon where bacteria evolve to withstand the drugs designed to kill them. Due to this, antibiotic resistance is rising in Ethiopia at an alarming rate. The Alarming Statistics Soaring Resistance Rates : The Majority of bacterial isolates in clinical setups are becoming resistant to commonly used antibiotics. Multidrug-Resistant Bacteria : Across clinical isolates, 62.9% to 87.4%  show resistance to three or more antibiotic classes. in Dessie isolated E. coli species was resistant to Ampicillin, tetracycline, & trimethoprim-sulfamethoxazole. Similarly, Pseudomonas and Proteus species were resistant to almost all antibiotics . Environmental Red Flags : In Diredawa Multiple Antibiotic Resistance Index (MARI) has significantly increased the wastewater’s course treatment process, showing the proliferation of resistance in the wastewater treatment system These aren’t just numbers—they are red alerts flashing across our public health radar. Running Out Before We Ever Had Enough This is truly a cruel paradox! Ethiopia may be entering an age of “no medication” before ever achieving widespread access to adequate medication. Despite reforms and ambitious national plans, over 80% of Ethiopia’s pharmaceutical supply is still donor-dependent, making the system fragile and unsustainable. Locally manufactured medicines make up a small fraction of the total need and are often limited in scope, with few antibiotics among them. While high-income countries battle resistance with cutting-edge alternatives and research funding, Ethiopia is struggling to provide first-line drugs, let alone advanced options. Common antibiotics like amoxicillin, ciprofloxacin, and ceftriaxone—once mainstays of care—are becoming useless in more and more cases. Doctors are forced to treat critically ill patients with medications they know may not work. We are running out before we ever had enough.   Imagine watching your loved one suffer from a once-curable infection—powerless to help, powerless to heal, with no effective medication. What’s Fueling the Resistance? Several dangerous dynamics are propelling this crisis forward: Inappropriate Antibiotic Use : 6 in 10 adults in Ethiopia self-medicate or use medications not prescribed by a physician. Substandard and Falsified Medicines : 1 in 6 medicines in Africa are substandard . Lack of Awareness : In Amhara, only 39.8% of patients  understood what antibiotic resistance meant. Agricultural Misuse: The use of antibiotics in livestock to boost growth and prevent disease is widespread and poorly regulated, facilitating resistant bacteria from farm to fork. What’s Being Done? Despite the crisis, Ethiopia is not standing still. There are various efforts undertaken by the government and stakeholders to address this issue. There have been programs to address antibiotic resistance, regulate medication prescription, and dispensing.  Even through the one-health approach, various sectors are working together. Initiatives like the Ethiopian AMR Surveillance System (EARS-Net) are now collecting data from sentinel sites. While these are crucial steps, we have a long way to go.  Stories behind the statistics: The impact is not theoretical—it’s tragically real. Across Ethiopia, stories are emerging of infants dying from sepsis  that didn’t respond to treatment, young adults losing limbs from treatable infections , and routine surgeries becoming life-threatening due to ineffective prophylactic antibiotics. These are not isolated cases—they are the early tremors of a much larger quake. The epidemic is silent, but the alarm bells are ringing loud and clear. Are we listening? We need to Wake Up Before It’s Too Late Resources A Review of Healthcare Challenges in the UK and the US: Medical Errors, Aging, Private Healthcare and Governance Antimicrobial resistance in Ethiopia: current landscape, challenges, and strategic interventions | Discover Medicine Awareness and knowledge of antimicrobial resistance and factors associated with knowledge among adults in Dessie City, Northeast Ethiopia: Community-based cross-sectional study - PMC Bacterial Infections and Their Antibiotic Resistance Pattern in Ethiopia: A Systematic Review - Reta - 2019 - Advances in Preventive Medicine - Wiley Online Library Medication error and associated factors among adults admitted to emergency ward at the university of Gondar comprehensive specialized hospital, North-West Ethiopia: a cross-sectional study, 2022 | Journal of Pharmaceutical Policy and Practice | Full Text Medication errors and associated factors among pediatric inpatients in public hospitals of gamo zone, southern Ethiopia - ScienceDirect Medication-Errors-in-Ethiopia-Systematic-Review-and-Meta-Analysis.pdf Prevalence and predictors of self-medication practices among adult household members in Hosanna town, Hadiya zone, central Ethiopia | BMC Public Health | Full Text Prevalence and antibiotic resistance pattern of urinary tract bacterial infections in Dessie area, North-East Ethiopia | BMC Research Notes World Patient Safety Day 2022 | WHO | Regional Office for Africa

ይህ ጽሁፍ ከዚህ በፊት ራስን ማጥፋት ዙሪያ ላዘጋጀነው ጽሁፍ በተሰጡ ምላሾች ተመስርቶ የተዘጋጀ ነው። ከዚህ በታች የተዘረዘሩት ምልክቶች ካለብዎ / ያለበት ሰው ካወቁ ይህ ጽሁፍ ለእርስዎ ነውና በጥልቀት ያንብቡ። እስቲ እንጠይቅዎ? ለአንዳንዶች እነኝህ ምልክቶች የተለመዱ ፣ የዕለት ተዕለት እውነታዎች ሊሆኑ ይችላሉ። አንዳንድ በእነኝህ የህመም ምልክቶች ለተሰናከለ ህይወታቸው ፤ እራሳቸውን እየወቀሱ የሚኖሩም አሉ። በባህላችን ውስጥ እነኝህን ምልክቶች ማስታመሚያ ስፍራ ስለሌለን ፤ እንዲሁም የአእምሮ ህመምን ከመንፈስ ጋር አያይዘን ስለምንረዳ ፤ ይህንን ህመም እንደደባል ይዘው ፤ ኑሮዋቸውን የሚገፉም ጥቂቶች አይደሉም። እርስዎ ከላይ ከተዘረዘሩት ምልክቶች መሀል ምን ያህሉን ባለፉት ሁለት ሳምንታት ውስጥ አስተውለዋል? ታድያስ የስነ ልቦና ምክር ያስፈልገኛል ብለው ያስባሉን? በተለይ በተለይ ከ ምልክቶቹ ውስጥ ቢያንስ አምስቱን (ከ1 እስከ 9 ተራ ቁጥር ያሉት መሀል) 'አዎ' ብለው ከመለሱ ፤ በአቅራቢያዎ ያለ የስነልቦና ሀኪም ቢያማክሩ ፤ እጅጉን ያተርፉበታል። ምላሾት 'አይ! አያስፈልገኝም። ' ከሆነ ብቻዎን አይደሉም። እንደ እርስዎ ብዙ ኢትዮጵያውያን ፤ የህክምና እርዳታ አያስፈልገንም ብለው በዝምታ ይታመማሉ። ግን ያስተውሉ...የመንፈስ ጭንቀት አይ 'ከዚህ በኋላ አልጨነቅም' ብለው የሚፈቱት ፤ ራስዎን በመውቀስ የሚያክሙት ህመም አይደለም። ችግሩም እርስዎ ሳይሆኑ የአእምሮዎ ጤና መታወክ ነው። መረጃዎች ምን ይላሉ? ይህ ህመም በህክምና ቋንቋ ሜጀር ዲፕረሲቭ ዲስኦርደር(major depressive disorder) ወይም በተለምዶ የመንፈስ ጭንቀት ህመም ተብሎ ይጠራል። የመንፈስ ጭንቀት በዓለም ዙሪያ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎችን የሚያጠቃ ከባድ የአእምሮ ጤና ችግር ነው። በአለማችን ከሚኖሩ 10 ግለሰቦች በአማካይ አንዱ የመንፈስ ጭንቀት ሊኖርበት እንደሚችል እ.ኤ.አ በ 2022 የዓለም ጤና ድርጅት ያወጣው መረጃ ያሳያል። እንዲሁም ሆስፒታል ሄደው ከሚታከሙት መካከል ከ13 እስከ 22 ፐርሰንት የሚሆኑት የጭንቀት ህመም ምልክት ቢያሳዩም ፤ ህመሙ በስርአት ተገኝቶ የሚታከሙት ግን ግማሽ ያህሉ ብቻ ናቸው።   በኢትዮጵያ ደግሞ በትንሹ 4.5 ሚሊየን የሚጠጉ ሰዎች በዚህ የመንፈስ ጭንቀት ህመም ይጠቃሉ።  የመንፈስ ጭንቀት በኢትዮጵያ በመጀመሪያ ደረጃ የሚጠቀስ የአእምሮ ህመም ነው። እ.ኤ.አ በ 2023 በአዲስ አበባ የካ ክፍለ ከተማ የተደረገ ጥናት በበኩሉ ከወላድ እናቶች መካከል 23.8 በመቶው ከወሊድ በኋላ በሚያጋጥም ከባድ የመንፈስ ጭንቀት እንደሚጠቁ ያሳያል። ሆኖም ግን እስከ አሁን ባለው መረጃ ብዙዎቹ እናቶች ሆነ ሌሎች የአእምሮ ህመም ተጠቂዎች አስፈላጊውን ድጋፍ እና ምርመራ አያገኙም። ይህ የመንፈስ ጭንቀት ምንድነው? ጭንቀት ተፈጥሮአዊ እና የተለመደ ነገር ቢሆንም ፤ ከቁጥጥራችን ውጭ ሲሆን ግን ፤ እጅጉን አሳሳቢ የጤና እክል ሊያመጣ ይችላል። ሀዘን ከመሰማት ወይም በከባድ ችግር ውስጥ በማለፍ ብቻ የሚመጣ ህመም አይደለም። ሲያጋጥም በዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ ጣልቃ ሊገባ የሚችል ፤ የማያቋርጥ የጤና ቀውስ ነው። ምልክቶቹን እና ያሉትን መፍትሄዎች መረዳት ቀደም ብሎ ለማወቅ እና ውጤታማ አስተዳደር ለማግኘት ወሳኝ ነው። ከላይ የተጠቀሱት ዋነኛ ምልክቶቹ ቢሆኑም ፤ ጥናቶች እንደሚያሳዩት ከሆነ ከሰሃራ በታች ባሉ ሀገራት ጭንቀት አካላዊ ምልክትም ጭምር ሊያሳይ ይችላል። ይህም በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ራስን በነጻነት የመግለጽ ባህል የሌላቸው ማህበረሰቦች ላይ ይታያል። ለዚህም ጥቂት የማይባሉ፤ የጭንቀት ህመም ያለባቸው ሰዎች የ ስጋ ደዌ ሀኪሞች ጋር ክትትል ያደርጋሉ። ሆኖም ግን ለውጥ አያሳዩም። ታድያ ግን ያስተውሉ የመንፈስ ህመም እንደሚታሰበው ፤ ሁልጊዜ ማልቀስ አይደለም። መጨነቅ አይደለም። በዝምታ፣ በብቸኝነት፣ በድካም፣ በድብርት ውስጥ የተደበቀም ሊሆን ይችላል። የምግብ ፍላጎት መቀነስ ፣ መቅበዝበዝ፣ እንዲሁም የማይተው ራስ ምታትም ሊሆን ይችላል። ለዚህም ነው አንዳንዴ ህመሙን ለመለየት የሚያዳግተው። ህመሙ እንዳለባቸው ያወቁትም ደግሞ ፤ ህክምና ለማግኘት እጅጉን ያቅማማሉ። አደገኛው መላምት፡ “ይህ ከባድ አይደለም” በባህላችን የአእምሮ ህመምን እንደ እምነት ማነስ፣ የሰብእና ድክመት ፣ እንዲሁም ስንፍና አድርገን እንወስደዋለን። አማኝ ከሆንን ደግሞ ፤ የመንፈስ ጭንቀታችን አለመዳን ምክንያት በጸሎት አለመጽናታችንን አልያም የእምነታችን አለመበርታት ተደርጎ ይወስዳል። ያማከሩም " በቃ አትጨነቅ/ቂ! ከልኩ አያልፍም በሚሉ የሽንገላ ቃላት ይታከማሉ። ያልተሻላቸው ምክራችንን ስላልሰሙ አድርገን እናስባለን። ለዚህም ታማሚዎችም ራሳቸውን ለማጀገን ፤ ይህ ከባድ አይደለም ብለው እርዳታ አይፈልጉም። ታድያስ ግን ከልኩ አልፎ ራሳቸውን ማጥፋት የደረሱትስ? ይህ አስተሳሰብ አደገኝነት አለው። ታማሚዎች ህክምና እርዳታ እንዳያገኙ ፤ ከራሳቸው ጋር ያልተገባ ፍልሚያ እንዲጀምሩ ፤ ህመሙን እንዲደብቁ ያደርጋቸዋል። እምነት፣ ማህበራዊ ቁርኝት እንዲሁም ምክር የመንፈስ ጭንቀትን ለመፍታት ትልቅ ሚና ቢጫውቱም ፤ የመንፈስ ጭንቀት ግን የህክምና እርዳታ የሚያስፈልገው የጤና ችግር መሆኑ የማይካድ እውነታ ነው። እንደሚታሰበውም ራስን በማጀገን ብቻ የሚታለፍ ፤ የሞራል ወይም የስብእና ውድቀት አይደለም። የመንፈስ ጭንቀትን እንደዚህ አድርጎ ማሰብ ሆነ ችላ ማለት ፤ የሚያቃጥል ቁስልን ችላ እንደማለት ነው። ህመሙ ህክምና ካላገኘ ቤተሰብ ያፈርሳል ፤ ስራንና ትምህርትን ያሰናክላል ፤ ማህበራዊ ቁርኝትን ያናጋል ፤ ወደ አደንዛዥ እጽ ሱሰኝነትም ያመራል። መፍትሔ ካላገኘ መጨረሻው አሳዛኝ ይሆናል። በዚህም የተነሳ ራስን ማጥፋት በመላው ኢትዮጵያ ከወጣቶች መሀከል እየተበራከተ መጥቷል። ሆኖም ግን ተስፋ አለ! መጀመሪያ በማስተዋል ይጀምራል። እላይ ያሉትን ምልክቶች ካለብዎ ፣ የስነልቦና ሀኪም ጋር መታየት፣ የስነ ልቦና ምክር መወሰድ ፤ እንዲሁም የሰነልቦና ችግሮችን መፍትሄዎችን ማንበብ ህይወትዎን ያተርፋል። የመንፈስ ጭንቀት መታከም የሚችል ነው። የግድ በመድሀኒት ብቻ ሳይሆን ፣ በስነ ልቦና ምክር ፣ በማህበረሰብ ድጋፍና ፣ የአኗኗር ዘይቤ ላይ በሚደረጉ ለውጦች ፤ ታማሚዎች ከህመሙ እንዲያገግሙ ማድረግ ይቻላል።   እርስዎስ ምን ያድርጉ? የመጀመሪያውን እርምጃ ከዚህ ጽሁፍ ጀምረዋል። አንብብዋል። ስለዚህ የመጀመሪያውን እርምጃ ወስደዋል። ምልክቶቹ ካለብዎ ፤ አደራ! ይህ ከባድ አይደለም ብለው እንዳያስቡ። ህመምዎን ሊረዳዎ ለሚችል ሰው ይናገሩ/ ያዋዩ። የጤና ባለሙያ አማክረው ስነ ልቦናም ምክር ይውሰዱ። የሚያሳፍር ጉዳይ ስላልሆነ አይፍሩ። ብቻዎትን አይደሉም። ብዙዎች እንደርስዎ በዝምታ ውስጥ ሆነው ፤ የመንፈስ ጭንቀት ገፈት ቀማሽ እየሆኑ ነው። ሌሎችንም ይደግፉ። ህመማቸውን ጭንቀታቸውን ሲያዋይዎት፤ ያለትዝብት ያዳምጧቸው። አንዳንድ ጊዜ የሚሰማ ጆሮ ከባድ የፈውስ ኃይል አለው። እናስተውል!! ወገናችን በዝምታ ውስጥ ሆኖ በመንፈስ ጭንቀት መሰቃየትም ፤ ሆነ መሞትም የለበትም። ማውራት፣ መነጋገር ከጀመርን ፈውሱ በእጃችን ነው።   ስለዚህ የሚወዱት የሚያውቁት ሰው በድንገት የራቀ ከመሰልዎ ፤ ከተለምዶ ሰላምታ አልፈው ከልብ ይጠይቁት ፤ ችግሩን ሲያዋይዎት ሳይታዘቡ ጆሮ ይስጡ።   የመንፈስ ጭንቀት እውነተኛ ህመም ነው። ማገገምም ይቻላል። በኢትዮጵያም ስለጉዳዩ ለመነጋገሪያ ጊዜ አሁን ነው።

መጸዳጃ ቤት መሄድ ፈርተው ያውቃሉን? መጸዳጃ ቤት መሔድ እንዲፈሩ የሚያደርግ ህመም አጋጥሞት ያውቃልን? እስቲ አስቡት ... መጸዳጃ ቤት መሔድ ከመፍራቶት የተነሳ እየተሳቀቁ የሚመገቡ ቢሆንስ? ይህ ብዙ ጎልማሳ ኢትዮጵያውያንን የሚያጠቃ በሽታ በተለምዶ ኪንታሮት ተብሎ የሚታወቅ ሲሆን ፤ በህክምና ደግሞ ሔሞሮይድስ ይባላል። በተለያየ ምክንያት የሚመጣ ፤ ብዙ የዘመናዊ ህክምና አማራጭ ያለው ቢሆንም ፤ ብዙዎች የባህል ህክምናን የሚመርጡለት ህመም ነው። በኢትዮጵያ ስለህመሙ መጠን ሀገር አቀፍ መረጃ ባይኖርም ፤ በጎንደር ዩንቨርስቲ ሆስፒታል ከታከሙ የቀዶ ህክምና ታካሚዎች 13 ፕርሰንት አከባቢ የሚሆኑት ፤ እንዲሁም በመቀሌ አይደር ሆስፒታል በአንጀት እና ጨጓራ ክፍል ከሚታዩት መካከል ደግሞ እሰከ 7 ፐርሰንት የሚሆኑት በኪንታሮት ይሰቃያሉ። ይህ ቁጥር የሀገራችንን ነባራዊ ሁኔታ አያሳይም። ሆኖም ግን ፤ ሀገር አቀፍ መጠኑ ከዚህ እንደሚያልፍ መገመት ይቻላል። ታድያ ይህ የኪንታሮት ህመም ምንድነው? የኪንታሮት ሀመም በፊንጢጣ አከባቢ ያሉ የደም ስሮች (የደም መልስ ደምስሮች / veins) በተለያየ ምክንያት ሲወጠሩ/ሲታፈኑ የሚመጣ ህመም ነው። እነዚህ ደም መላሽ ደምስሮች ሰገራን ለመቆጣጠር በሚረዳ ፤ ተፈጥሮአዊ ስፖንጅ በሚመስል አካል የተደገፉ ናቸው። ሆኖም ግን በአንድ ሆነ በተለያየ ምክንያት እዛ አከባቢ ያሉ የደም ስሮች ጫና ሲያጋጥማቸው/ግፊት ሲጨምርባቸው/ ሲታፈኑ ፤ እንደፊኛ መወጠር ግድ ይሆንባቸዋል። ታድያ ይህ የተወጠሩ ደምስሮች ከጀርባቸው ቦታ ስለሌለ ፤ የሚወጠሩት ወደ ፊንጢጣ ቱቦ ነው። ለዚህም በአይናችን ስንመለከት የኪንታሮት እብጠት እናያለን። መቼም በአንድ ምክንያት ይሁን በሌላ አብዛኞቻችን ደም ሰጥተን እናውቃለን። ስለዚህ እንዲህ ብላችሁ አስቡት... ደም የሚወስደው ባለሙያ ደም ስር እንዲታይ ክንዳችን ላይ ከፍ ብሎ ሲያስር ፤ በሙሉ እጃችን መኖራቸውን እንኳን የማናቃቸው ደምስሮች አብጠው ወይም አፍጥጠው ይወጣሉ።  ይህም ደም ስራችንን ወደቆዳችን ቅርብ ስለሚያደርገው ፤በቀላሉ ደም ለመቅዳት ይመቻል። ታድያስ በበፊንጢጣ በኩል ያሉት ደምስሮች ጋር የሚያጋጥመው ይህ ነው። ከላይ በተለያየ ምክንያት የታሰሩ የደም ስሮች ያብጣሉ። እነኝህ ደምስሮች ግን የሚያብጡት ወደ ፊንጢጣ ውስጥ በመሆኑ ፤ ሰገራ ሲወጣ እብጠቱን እየተሻሸው ወይም እየፈተገው ይሆናል። ይህም ሲደጋገምም እብጠቱን ያቆስለዋል። የፊንጢጣን ስጋ አልፎ ደም ስር ጋር ቁስሉ ከደረሰ ደግሞ ፤ ለማቆም የሚያስቸግር ደም መፍሰስ ከፊንጢጣ አከባቢ ሊታይ ይችላል። ምልክቶቹ ምንድን ናቸው? በዚህም የተነሳ የኪንታሮት ምልክቶች ማየት ይጀምራሉ። ከሚያዩዋቸው ምልክቶች በጥቂቶቹ፡ መጸዳጃ ቤት ሲቀመጡ የሚብስ የህመም ስሜት ፊንጢጣ አከባቢ ያለ እብጠት ፊንጢጣ ጋር ማሳከክ ደም የቀላቀለ ሰገራ ከፊንጢጣ የሚወጣ ደም ሊኖር ይችላል። አይነቶቹ ምን ምን ናቸው? ታድያ ግን የሚታዩት ምልክቶች እንደአለብን የኪንታሮት ህመም አይነት ይለያያሉ። ኪንታሮት በአጠቃላይ ለሁለት ይከፍላል። ውስጠኛው ኪንታሮት(Internal Hemorrhoid)- የፊንጢጣ ውስጠኛው ክፍል ያለ ሲሆን ከእይታም ከንክኪም የራቀ ነው። ከእብጠቱ ባሻገር ብዙ ጊዜህመም የለውም ። ነገር ግን ሰገራ ሲወጣ በጣም ስለሚፈትገው ፤ ይህንን ተከትሎ የደም መፍሰስ ምልክት ሊያሳይ ይችላል። ውጫዊ ኪንታሮት(External Hemorrhoid)-  ይህ ፊንጢጣ ውጭ ክፍል ላይ የሚገኝ የኪንታሮት አይነት ሲሆን ፤ቦታው በነርቮች የበለጸገ በመሆኑ ፤ ህመሙም ጠንከር ያለ ነው። ህመሙም እነኝህ ደም ስሮቹም በረጋ ደም ሲዘጉ ሊያይል ይችላል። የማሳከክ ምልክትም ሊያሳይ ይችላል። ለምን ይከሰታል? ከላይ እንደተወያየነው ኪንታሮት ህመም የእነኝህ ደምስሮችን መንገድ ሊያፍኑ በሚችሉ ምክንያቶች ሊክሰሰት ይችላል። ለዚህም የሚያጋልጡ የተለያዩ ልማዶች እና የጤና እክሎች እክሎች አሉ። ለምሳሌ መጸዳጃ ቤት አብዝቶ መቀመጥ ማማጥ አሰር (fiber)የሌላቸውን ምግቦች ማዘውተር ስር የሰደደ የሰገራ ድርቀት ወይም ተቀማጥ ከመጠን ያለፈ ውፍረት እርግዝና ካንሰር አብዘቶ መጸዳጃ ቤት መቀመጥ የህክምና አማራጮቹ ይህንን በሽታ ማከም የሚያስችሉ የተለያዩ የህክምና አማራጮች አሉ። የህክምናው ውጤታማነት ግን ፤ ህመሙ እንደ ተገኘበት ደረጃ እና እንደታካሚው የህክምና ክትትል ይለያያል። ታካሚው ዶክተሩ ያለውን በስርአት የሚፈጽም ከሆነ ፤ አመርቂ ለውጥ ማየት ይቻላል። ያሉት የህክምና አማራጮች የሚከተሉት ናቸው። የህይወት ዘይቤን ማስተካከል በአሰር የበለጸጉ ምግቦችን አዘውትሮ መመገብ(እንደ አትክልት፣ ጥራጥሬ እና ፍራፍሬ ያሉ)፤ ሰገራ በቀላሉ እንዲወርድ ከማገዝ ባሻገር ድርቀትንም ይከላከላሉ። ለዚህም የህመሙም ምልክት ይቀንሳል። መጸዳጃ ቤትን ሁልጊዜ በተመሳሳይ ሰአት መጠቀም ፤ ጭንቅላታችን እንዲዘጋጅ ስለሚያደርገው ፤ ፊንጢጣችን ላይ ምንም ጫና ሳይኖር ፤ በቀላሉ መጠቀም እንድንችል ያደርገናል። መጸዳጃ ቤት ሲጠቀሙ ብዙ አይቆዩ። የመጸዳጃ ሰአት ይገድቡ። እንዲህ ካደረጉ ፊንጢጣ አከባቢ ያለ ጫና ይቀንሳሉ። ጭንቀትን መቀነስ ። በተለይ መጸዳጃ በሚቀመጡበት ሰአት ከራስዎ ጭንቀትን ያስወግዱ። ይህም የምግብ ቱቦ ዘና እንዲል በማድረጉ ፤ በቀላሉ ሰገራ እንዲወጣ ያግዛል። በቂ ውሃ መጠጣት ሰገራ እንዳይደርቅ ስለሚያደርግ ፤ የኪንታሮት ህመም ምልክትን ይቀንሳል። አዘውትረው የስፖርታዊ እንቅስቃሴን ያድርጉ። ኪንታሮቱ ከቆሰለ፣ ከተቆጣ፣ ህመሙ ከባሰ ፤ ዶክተርዎን አማክረው ለብ ባለ ዉሀ (በመጠኑ ጨው መጨመር ይቻላል።) ውስጥ በመቀመጥ/በመዘፍዘፍ ህመምዎን በቤትዎም ማከም ይችላሉ። ይህም እነኝህ ደምስሮች እንዲያርፉ፣ የደም ዝውውር እንዲጨምር፣ የፊንጢጣ አከባቢ እንዲጸዳ ከማድረጉም ባሻገር የተቆጣው/ የቆሰለው ኪንታሮት እንዲጠግን ያግዘዋል። መድሀኒቶች እና ቅባቶች ከዚህም ባሻገር ፤ ፊንጢጣ አከባቢ የሚደረጉ ፤ ምልክቶቹን መቀነስ የሚችሉ የኪንታሮት ቅባቶች አሉ። እነኝህን ቅባቶች በቀላሉ በቅርብዎ ካለ ፋርማሲ ገዝተው መጠቀም ይችላሉ። ህመሙን ለማስታገስ ፤ የህመም ማስታገሻ መድሀኒቶችንም መውሰድ ይቻላሉ። የሰገራ ድርቀትን ለመቀነስና የአንጀት እንቅስቃሴን ለማሻሻል ደግሞ ፤ የሰገራ ማለስለሻ መድሀኒቶችን መጠቀም ይችላሉ። ይህም የህመም ምልክቶችን ይቀንሳል። የኪንታሮት ደምስሮችን የሚያኮመሽሹ ህክምና አማራጮች ህመሙ ትንሽ ገፋ ያለ ከሆነ እና እላይ ላየናቸው አማራጮች የማይመለስ ከሆነ፡ ኪንታሮት የመቋጠር ህክምና ፡ በዚህ ህክምና የኪንታሮቱን እብጠት ከስር በመቋጠር ፤ መጋቢ ደምስሮችን በመዝጋት ፤ ኪንታሮቱ እንዲጠፋ ፤ ምልክቶቹ እንዲቀንሱ ማድረግ ይችላል። ስክለሮቴራፒ፡ የኪንታሮቱን ደም ስር ማድረቂያ መድሀኒት በመውጋት ኪንታሮቱ እንዲጠፋ የሚያደርግ ህክምና ነው። የኢንፍራሬድ ኮአጎሌሽ ወይም የጨረር ህክምና፡ ይህ ህክምና ኪንታሮቱን በጨረር በመምታት እንዲጠፋ ያደርጋል። የኪንታሮት እብጠት ከህክምና በፊት (በስተግራ) እና በኋላ (በስተቀኝ) የቀዶ ህክምና አማራጮች ያበጡትን የኪንታሮት ደም ስሮች በ ቀዶ ህክምና ቆርጦ በማውጣት ለኪንታሮት ህመም ዘላቂ መፍትሔ ማማጣት ይቻላል። ታድያ የታከምኩት ኪንታሮት ተመልሶ የሚመጣው ለምንድነው? ይህ ጥሩ ጥያቄ ነው። ታክመው ከሄዱ በኋላ ኪንታሮት መልሶ እየመጣ የሚያስቸግራቸው ጥቂቶች አይደሉም። በዘመናዊ ህክምና አማራጭ ተስፋ ቆርጠው ባህላዊ መፍትሔም የሚፈልጉ አለ። ታድይ ለምን? እላይ የጠቀስናቸው የህክምና አማራጮች በሙሉ በውጤታማነት ኪንታሮትን ሊያክሙ ይችላሉ። ይህ በአለም ዙሪያ በተደረጉ ጥናቶች የተደገፈ ነው። የኪንታሮት ህክምና የሚያኮመሽሸው ወይም ቆርጦ የሚያወጣው አሁን ያበጠውን የደም ስር ነው። ይህ የደም ስር ስለወጣ መልሶ ኪንታሮት አያመጣም። ነገርግን ለኪንታሮት አጋላጭ ምክንያቶች ከጀርባ እስካሉ ድረስ ፤ የተቀሩት በፊት ያላበጡት የደምስሮች በተመሳሳይ ሁኔታ አብጠው ፤ ኪንታሮት ማምጣታቸው አይቀርም። የቅድሙ ምሳሌ ብንጠቀም ፤ ክንዳችን ላይ ያለው ማሰሪያ እስካልተነሳ ድረስ ፤ እጃችን ላይ ያሉ ደምስሮች ማበጣቸው አይቀርም። በጣም ያበጠውን የደም ስር ብናወጣም እንኳን ፤ የተቀሩት የደም ስሮች በተመሳሳይ ሁኔት ማበጣቸው አይቀርም። ለዚህም እርሶ ከህክምናው በኋላ የኪንታሮት ህመም እንዳያጋጥምዎ መከላከል ይኖርብዎታል። ለመከላከል የሚከተሉትን ያድርጉ። ለኪንታሮት አጋላጭ ህመሞች ካሉ ክትትል አድርጎ መቆጣጠር ጭንቀት መቀነስ መጸዳጃ ቤት ሁሌ በተመሳሳይ ሰአት መሄድ ፤ ሄደውም ለተወሰነ ጊዜ ብቻ መጠቀም መጸዳጃ ቤት ሲጠቀሙ አለማማጥ አሰር የበዛበት ምግብ ማዘውተር እና ውሀ አብዝቶ መጠጣት  ማሳረጊያ ሀሳብ እንዲህ በቀላሉ በሚቆጣጠሩት ህመም ፤ ሲበሉ ሆነ መጸዳጃ ቤት ሲሄዱ ፤ መሳቀቅ አይገባዎትም። የኪንታሮት ህመም ምልክት ካለብዎ ፤ አቅራቢያዎ ወዳለ ጤና ተቋም ሄደው ተገቢውን ህክምና ያድርጉ። የኪንታሮት ህክምና የሚጀምረው ከቤትዎ መሆኑን ያስተውሉ። የኑሮ ዘይቤዎን አስተካክለው ፤ ኪንታሮትን ማጥፋት ወይም መከላከል ይችላሉ። ሁልጊዜም ለጤናዎ ቦት ይስጡ።

In recent weeks, Addis Ababa’s milk supply has been facing a shortage. Milk shelves are becoming unusually bare, cattle stock farmers are not putting their milk on the market, households are rationing milk, and people are shifting to packaged powdered milk. Concerned parents are asking, “What is happening to the milk?” Can anthrax be the suspect here? The disease has been ravaging herds in key dairy-producing regions of Ethiopia. So, has the outbreak/or its fear reached into the capital`s breakfast tables, shaking the city`s food security? Livestock production in Ethiopia contributes about 16.5% of the national Gross Domestic Product (GDP), 35.6% of the agricultural GDP, 15% of export earnings, and 30% of agricultural employment. Even a month earlier, Ethiopia's agriculture sector had boasted that it had doubled its milk production to 12 billion liters. However, the sector has been under consistent risk. Health problems are the second most important constraint in this regard. Among health challenges, Anthrax is found in the top five important livestock diseases. It is also the second top priority zoonotic disease, next to rabies, in Ethiopia. 🦠 What is Anthrax? Anthrax is an acute bacterial infection caused by Bacillus anthracis . It primarily affects herbivores like cattle, sheep, and goats, but it can also infect humans through contact with infected animals or contaminated animal products. Thus, it is a zoonotic disease. Anthrax Spores The disease is highly fatal in livestock. An infected animal will become a vector. It`s blood, meat, and even hide can become potent sources of infection, Hence, its proper handling and disposal are critical. Even properly disposed of anthrax spores can survive in soil for decades and resurface during dry seasons, followed by rainfall. Thus, Anthrax Outbreak is common in the months of April-May in Ethiopia. 🚨 Why Should Humans Be Concerned? Anthrax is not just a rural veterinary crisis. It’s a public health, food security, and economic shock! Its impact passes far beyond the death of some cattle stocks. It concerns humans because: 1. It can pass from Animals to Humans and cause infection. It can be transmitted through: Consumption of animal products from infected animals Handling infected carcasses, hides, or meat without protective gear Inhalation of spores (rare but lethal, mostly seen in industrial settings, leather processing) 🧬  There are three main types of anthrax in humans : Cutaneous Anthrax— This is the most common type, which is transmitted through contact with an infected person or tissue. Symptoms include skin ulcers, black scabs, and fever. Inhalational Anthrax-  This is a rare but extremely fatal form of Anthrax, which causes severe respiratory distress. It is transmitted through breathing in spores of Anthrax. Gastrointestinal Anthrax— This form is transmitted through the consumption of infected animal products. Its symptoms include Nausea, vomiting, bloody diarrhea, and blood-spread infection. It has a high fatality rate if untreated. 2. Infected Products Can Enter the Market When anthrax outbreaks aren’t swiftly detected or reported, some desperate farmers may sell meat or milk before animals show visible symptoms or shortly after death. If this happens, it can cause further spread of the outbreak because: Unpasteurized milk may carry spores. Contaminated meat may reach rural or informal markets. Infected hides may expose butchers, tanners, or artisanal workers.  The Outbreak: Where and How Bad? Anthrax has been endemic in Ethiopia for quite some time. It is famously known by the pastoralist community as AbaSenga (አባ ሰንጋ). It has been reported from various regional states throughout the years. However, the inconsistent reporting, as well as the misreporting, hinders us from seeing the complete picture.  These are some of the reports. Between 2011 and 2020, 1,262 animal cases  and 324 deaths  were reported in the Awi Zone alone. In 2019, outbreaks in the Wag Hamra and South Gonda r  zones affected both livestock and humans, with a 40% attack rate  in one case. This outbreak has reportedly taken the lives of at least 3 people. In Hintalo Southwest, Tigray anthrax outbreak has consumed the lives of at least 4 people in June of 2024. In January 2025, an outbreak was reported in the Sheka zone. A few months later, on 17 April 2025, at least 7 people and 15 livestock died following an anthrax outbreak in Koka Kebele, West Omo Zone in the Southwest Ethiopia Regional State. Currently, health professionals have begun treating affected individuals and vaccinating livestock, while community awareness campaigns are underway to prevent the disease from spreading to nearby districts. ⚠️ What’s Fueling the Spread ? Several factors have converged to worsen the outbreak: Climate extremes  stir up buried anthrax spores in soil. Low vaccine coverage leaves herds vulnerable. Improper carcass disposal allows spores to persist and spread. Market pressure  can drive unsafe sales of sick or dead animals. 🧯 The Fight Back In response to this threat, Ethiopia’s health and agriculture sectors have mobilized: 💉Mass livestock vaccination  campaigns have been launched in Oromia and Amhara. 🧑🏽‍🌾Training farmers  on disease recognition and carcass handling has been conducted. 🔍Stricter inspections  at slaughterhouses and livestock markets are being done. Still, these efforts are hindered by limited resources, underreporting, and logistics. 🛡️ What Can Be Done? To contain this outbreak and prevent future crises, Ethiopia must act swiftly and strategically. First , expanding livestock vaccination programs across all endemic and high-risk regions is non-negotiable—prevention starts at the pasture. Second , empowering the frontline—farmers, butchers, and abattoir workers—through training in biosafety and disease recognition will help stop anthrax before it spreads. Third , stronger oversight is needed to tighten regulations around milk processing and meat distribution, especially in informal markets where the risk of contaminated products slipping through is highest. Fourth , public awareness must be elevated through nationwide campaigns warning of the dangers of consuming raw milk or meat from unknown sources. Lastly,  Ethiopia must invest in a modern, digital livestock disease surveillance system, enabling early detection, rapid response, and better coordination across sectors. 🥛Final Thoughts 🥛 A glass of milk should be a symbol of health. In Ethiopia today, it’s also a symbol of how vulnerable our food systems are to zoonotic threats. This outbreak reminds us that livestock health is public health. The consequences of the outbreak could pour into our very cups. An outbreak doesn`t only affect by direct spread of the infectious agent, but also the spread of its fear cripples economy and production of goods. Thus, the milk shortage in Addis could be linked to either an unreported outbreak, the fear surrounding it, or potentially unrelated causes.   What are your thoughts? Resources Case-control study of human anthrax outbreak investigation in Farta Woreda, South Gondar, Northwest Ethiopia | BMC Infectious Diseases | Full Text Clinical Overview of Anthrax | Anthrax | CDC First PCR Confirmed anthrax outbreaks in Ethiopia-Amhara region, 2018-2019 - PubMed Four dead, eight hospitalized after eating anthrax-infected beef in Tigray's Hintalo district - Addis Standard A Retrospective Study on the Epidemiology of Anthrax Among Livestock f | VMRR The milk processing: Status, challenges, and opportunities in Ethiopia በሸካ ዞን ማሻ ወረዳ የተከሰተውን የእንስሳት በሽታ /አባ ሰንጋ/በመከላከሉ ረገድ ህብረተሰቡ የበኩሉን ድርሻ እንዲወጣ ጥሪ ቀርቧል።

እስቲ አስቡት ... ዛሬ ጠዋት ከእንቅልፍዎ ሲነሱ ሰውነትዎ አልታዘዝ ቢልዎት ኖሮስ? አንደበትዎ ቢንተባተብስ? ምን ይሰማዎት ይሆን? በእርግጠኝነት አስፈሪ የሚያስጨንቅ ስሜት ነው። ይህ ህመም ስትሮክ ይባላል። በድንገት የሚያጋጥም ፤ ህይወትን የሚለውጥ የጤና ቀውስ ነው። የህመሙን አካላዊ ዳራ ማየት የሚቻለው ያውም ከተረፉ ነው። በተኙበት ስትሮክ አጋጥሟቸው እስከወዲያኛውም ያሸለቡም አሉ። ስትሮክ የብዙ ሰዎችን ህይወት ቀጥፏል ፤ እየቀጠፈም ይገኛል።  የህመሙም ስርጭት ከቀን ወደቀን እየጨመረ እየመጣ ይገኛል። በአለም አቀፍ ደረጃ በግምት በየዓመቱ 12 ሚሊዮን ሰዎች ስትሮክ ለመጀመሪያ ጊዜ ያጋጥማቸዋል። በስትሮክ የተነሳ በየዓመቱ ከ6.5 ሚሊዮን በላይ ሰዎች ይሞታሉ። በአህጉራችን አፍሪካም ከምእራቡ አለም አንጻር ስትሮክ ከሁለት እስከ ሶስት እጥፍ ተሰራጭቷል። በኢትዮጵያም ከቀዳሚ የሞት መንስኤዎች ተርታ ይገኛል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ2017 ከሞቱ ሰዎች ውስጥ አንድ አስራአምስተኛ የሚጠጉት ከስትሮክ ጋር በተያያዘ ምክንያት እንዳረፉ መረጃዎች ያመላክታሉ። ስትሮክ ምንድነው? ስትሮክ ወደተወሰነ የአንጎል ክፍል የሚሄደው የደም ዝውውር ሲቋረጥ ፤ የሚያጋጥም ህመም ነው።ከዚህ ጋር በተያያዘ በመጋቢው የደም ስር የሚሄደው ኦክስጅን እና ምግብ ለነርቭ ህዋሳቶቹ ሳይደርስ ይቀራል። ይህም ደግሞ እነኝህ ህዋሳት ምግብ እንዲራቡ እንዲሁም ፤ አየር እንዲያጥራቸው ያደርጋል። የነርቭ ህዋሳቶቻችን ተርበው እና አየር አጥሯቸው መቆየት የሚችሉት ለተወሰኑ ደቂቃዎች በመሆኑ ፤ ከቆይታ በኋላ መዳከምና መሞት ይጀምራሉ። እነኝህ የነርቭ ህዋሳት በህይወታችን አንድ ጊዜ ብቻ ስለሚሰሩ ፣ ሲሞቱ አይተኩም። በዚህም የተነሳ በእነርሱ ቁጥጥር ስር ያለው የሰውነታችን ክፍል እክል ያጋጥመዋል። እንደየጉዳቱ መጠን ይዳከማል ወይ መስራት ያቆማል። የዚህን ጊዜ የስትሮክ ህመም መለያ ምልክቶች ይታያሉ። የተጎዳው የደም ስር ትልቅ እና ዋነኛ የአንጎል ክፍሎችን መጋቢ ከሆነ ፤ ጉዳቱ ከማየሉ የተነሳ ፤ ታካሚው በድንገት እዛው ይሞታል። እንዲህ አድርጋችሁ አስቡት ... ወደ ቤታችሁ የሚገባው የመብራት መስመር ቢቋረጥ ምን ይፈጠራል? እሱን ተከትሎ ኢሌክትሮኒክስ መጠቀም አያዳግትምን? የስልክ ግንኙነታችሁስ አይተጓጎልምን ? ለኤሌክትሮኒክስ መብራት ምግባቸው ስለሆነ መብራት ከሌለ አይሰሩም። በስትሮክ ጊዜ የተራቡት የነርቭ ህዋሳት እጣም ተመሳሳይ ነው። ልዩነቱ ግን መብራት ሲመጣ ሁሉም ኤሌክትሮኒክስ ስራ ሲጀምር ፤ የአንጎላችን ነርቭ ህዋሳት ግን ከሞቱ አይመለሱም። ጉዳታቸው ቋሚ ነው። ኢስኬሚክ ስትሮክ (በግራ) እና ሄሞሬጂክ ስትሮክ (በቀኝ) በህክምናው ሁለት የስትሮክ አይነቶች አሉ ኢስኬሚክ ስትሮክ ፡ የደም ስር ቱቦ በተለያየ ምክንያት ከውስጥ በመዘጋቱ የተነሳ ፤ የደም ዝውውር ስለሚቋረጥ የሚመጣ ነው። ሄሞሬጂክ ስትሮክ ፡ የደም ስር ቱቦ ሲቀደድ/ ሲፈነዳ የሚፈጠር ሲሆን ፤ እሱን ተከትሎ ደም ወደ ጭንቅላት ይፈሳል። ከሁለቱ  የስትሮክ አይነቶች አብዝቶ የሚያጋጥመው ኢስኬሚክ ስትሮክ ነው። መረጃዎች እንደሚያሳዩት በኢትዮጵያ ከሚያጋጥሙ አስር ስትሮኮች ስድስቱ ኢስኬሚክ ስትሮክ ናቸው። በአለም ደረጃ ግን ፤ ከአስሩ ስምንቱ ኢስኬሚክ ስትሮክ ነው። አይነቱ የትኛውም ይሁን ፤ አፋጣኝ ህክምና ካልተደረገ ውጤቱ ሁሌ የከፋ ነው።  በስትሮክ ዙሪያ የተደረጉ ጥናቶች ምን ይላሉ? በሙሉ ኢትዮጵያ ሆስፒታል ተኝተው ከሚታከሙት መሀል ፤ የስትሮክ ታማሚዎች እስከ 19.3 ፐርሰንት ያህል ይሆናሉ። እ.ኤ.አ በ2021 በጥቁር አንበሳ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው ደግሞ ፤ 24% የሚሆኑት የነርቭ ህመም ታካሚውች የስትሮክ ህመም አለባቸው። ይብሱኑ ብሎ ስትሮክ ህመም የሚያጋጥምበት እድሜ ኢትዮጵያ ላይ እየቀነሰ መጥቷል። እንደፈረንጆቹ ሳይሆን ፤ ኢትዮጵያ ላይ ከ 60 አመት በታች የሆኑ ሰዎች አብዝተው በስትሮክ ይጠቃሉ።። የአለም ጤና ድርጅት እንዳወጣው መረጃ ደግሞ ፤ በተላላፊ ባልሆኑ በሽታዎች ከሚሞቱ 10 ህመምተኖች አራቱ የሚሞቱት በስትሮክ ነው። ለስትሮክ ከሚያጋልጡ መንስኤዎች 90 ፐርሰንት የሚሆኑት መሻሻል የሚችሉ ናቸው። መንስኤዎቹ የስትሮክ አጋላጭ ምክንያቶች በሁለት ይከፈላሉ ፦ መለወጥ የሚቻሉ አጋላጭ መንስኤዎች እና መለወጥ የማችይሉ አጋላጭ መንስኤዎች። መለወጥ የሚችሉትን ደግሞ ፤ ከሰውነት ስርአት (ሜታቦሊክ) ጋር የሚያያዙ እና ባህሪያዊ መንስኤዎች ብለን ልንከፍላቸው እንችላለን። ሜታቦሊክ አጋላጭ መንስኤዎች ከፍተኛ የደም ግፊት፣ ከመጠን ያለፈ ውፍረት፣ ደም ውስጥ ስኳር መጨመር፣ የልብ ሕመም ፣ የደም ውስጥ ያለ ስብ መዛባት ተጠቃሽ ናቸው ባህሪያዊ አጋላጭ መንስኤዎች ጤናማ ያልሆነ አመጋገብ ፣ ስፖርታዊ እንቅስቃሴ አለማድረግ አልኮል መጠጣት ጫት መቃም፣ ሲጋራ ማጨስ ና ፣ አደንዛዥ እጽ መጠቀምን ያካትታል። የማይለወጡ አጋላጭ መንስኤዎች እድሜ፡ ከ 55 አመት በላይ የስትሮክ የማጋጠም እድል ይጨምራል። ጾታ፡ ስትሮክ ተጋላጭነት ሴቶች ላይ ያይላል። የቤተሰብ ታሪክ፡ በቤተሰብ ውስጥ ስትሮክ ያጋጠመው ሰው ካለ ሌላ የቤተሰብ አባል ላይ የማጋጠም እድሉ ይጨምራል። ነገድ ፡ ከሌሎች ነገዶች ስትሮክ ጥቁሮች ላይ ይበዛል። ስትሮክ ከላይ የተገለጡት አጋላጭ መንስኤዎች እንደሚያመላክቱት ፤ ከአኗኗር ዘይቤ ጋር የሚገናኝ ስለሆነ ፤ ህመሙ በከተሞች ይበዛል። ይህም በከተሞች ከሚታየው የአኗኗር ዘይቤ ጋር ይያዛል። በገጠሪቷ ኢትዮጵያ ቁጥሩ ያነሰ ቢሆንም ፤ በህክምና ተደራሽነት ጉድለት የተነሳ ስትሮክ ታማሚዎች በአፋጣኝ ህክምና ለማግኘት ይቸገራሉ። በጥቁር አንበሳ ሆስፒታል የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው ፤ ኢትዮጵያ ላይ የስትሮክ ታማሚዎች ምልክቱ ከታየ በ24 ሰአት ውስጥ ነው ሆስፒታል ለህክምና የሚመጡት ። ይህም ህመሙን መፈወስ የሚቻልበትን ወርቃማ ጊዜ (የመጀመሪያ ሶስት ሰአት) እንዲያጡ ያደርጋል። የስትሮክ ህክምና ምልክቶች ምንድናቸው? የስትሮክ ህክምናን ለማግኘት የምናጠፋው ጊዜ ብዙ ዋጋን ያስከፍላል። ምልክቶቹን ቀደም ብሎ ማወቁ አፋጣኝ ህክምናን እንድናገኝ ፤ ህይወት እንዲተርፍ ሊያደርግ ይችላል። ምልክቶቹ ምንድን ናቸው? ፊት ገምሶ ሊወድቅ/ ሊዳከም/ ሊደነዝዝ ይችላል። ይህም አንድ አይንን መዝጋት መችገርንና ፣ ከንፈር መጣመም እንዲያጋጥም ሊያደርግ ይችላል።   የእጆቻችን ወይም እግሮቻችን በከፊል ሆነ በሙሉ ሊሰንፉ/ ሊደክሙ ይችላሉ። ይህም ደግሞ ፈጽሞ እንቅስቃሴ እንዳይቻል ወይም እንዲከብድ ወይም የተዛባ አረማመድ እንዲኖር ሊያደርግ ይችላል።  የንግግር ችግር ሊያጋጥም ይችላል። ከዚህ በፊት በስርአት ያወራ ይናገር የነበረ ግለሰብ አፉን ሊይዘው፣ ሊንተባተብ፣ ማውራት ሊያቅተው ፣ ቃላቶች ሊጠፉበት ይችላሉ። ያልታሰበ ድንገተኛ የባህሪ ለውጥ ሊኖር ይችላል፡ ይህ ለመለየት የሚያስቸግር ሲሆን ፤ የፊት አንጎል ክፍል ሲጠቃ የባህሪ ለውጥ ሊመጣ ይችላል። ይህም ተጫዋች የነበረ ሰውን ገራም ፣ ዝምተኛና፣ ጭምት ሊያደርገው ይችላል። በስትሮክ ህመም የተነሳ በከፊል የተዳከም ፊት ፣ ወደ አንድ ጎን የተሳበ ከንፈር እነኝህን ምልክቶች ካዩ አይቆዩ። በአፋጣኝ ህክምና ይፈልጉ። ስትሮኩ ካጋጠመ በ 3 ሰአት ጊዜ ውስጥ ከደረሱ ስትሮኩን መገልበጥ ፤ ጉዳቱን መቀነስ ፤ ምልክቶቹን ማጥፋት ይቻላል። እላይ ከተጠቀሱት ባሻገር የሚከተሉትን ምልክቶች ሊያሳይ ይችላል የ እይታ መደብዘዝ/ችግር ፣ ከባድ ራስ ምታት (በተለይ የ ደምግፊት ታማሚዎች ላይ)፣ ግራ መጋባት ወይም ንግግርን መረዳት አለመቻል፣ መራመድ ችግር፣ማዞር ፣ ሚዛን ማጣት ሊያጋጥም ይችላል። ህክምናው ፡ ከጊዜ ጋር ውድድር የስትሮክ ህክምና ውጤታማነቱ ከ ጊዜ ጋር የተሳሰረ ነው። ስትሮኩ እንዳጋጠመ ከ 3 እስከ 4.5 ሰአት ውስጥ ህክምና ከተደረገ ፤ በደምዝውውር መቋረጥ የተጎዱት የነርቭ ህዋሳት በቋሚነት ሳይሞቱ ልንደርስላቸው ፤ አልያም የስትሮኩን ጉዳት ልንቆጣጠረው እንችላለን። ጊዜው ከረፈደ ግን ጉዳቱ ቋሚ ይሆናል። ከዚህ ባሻገር የስትሮክ ህክምና በኢትዮጵያ ብዙ እክሎች ያጋጥሙታል። የስትሮክ ህክምና መደረግ የሚችለው ሆስፒታል ደረጃ ላይ ነው። የጤና ጣቢይ ላይ ተመርምሮ ፤ ሆስፒታል ሪፈር ተደርጎ እስኪደርስ ፤ ወርቃማ ጊዜውን የሚያጣ ብዙ ነው። የተሟላ የስትሮክ ቡድን እና አቅም ያላቸው ደግሞ ፤ እንደ ጥቁር አንበሳ እና ጳውሎስ ያሉት ከፍተኛ ሆስፒታሎች ናቸው። የስትሮክ መመርመሪያ መሳሪያዎች በመንግስት ሆስፒታል ላይ እክል ብዙ ጊዜ ስለሚያጋጥማቸው ፤ የግል ቦታ ሄዶ ተመርምሮ ለመምጣት የሚገደዱ ጥቂቶች አይደሉም። የመመርመሪያ መሳሪያዎቹ ፈጽሞ የሌሉባቸው አከባቢዎችም ብዙ ናቸው። በትራንስፖርት እና  በግንዛቤ ማነስ ብዙ ታካሚዎች አርፍደው ነው የሚመጡት። ከቀናት በኋላ መምጣት የተለመደ ቢሆንም ፤ ከሳምንት በኋላ የባህላዊ ህክምናን ሞክሮ የሚመጣም ትንሽ አይደለም። በዚህን ጊዜ ጉዳቱ ቋሚ ስለሚሆን ፤ የእገዛ እንጂ የማዳን ህክምና እንዳይደረግ ያስገድዳል። ከስትሮክ ህመም በኋላ የማገገሚያ ህክምናውን አሟልቶ የሚከታተል ታማሚ ጥቂት ነው። የንግግር ህክምና ባለሙያዎች ባለፉት አመታት የተመረቁ ቢሆንም ፤ ቁጥራቸው እጅጉን አናሳ ነው። ለዚህም ለጤናዎት ቅድሚይ ይስጡ! ቀድመው የስትሮክ ምልክቶችን ይለዩ፣ በአፋጣኝ ህክምና ያድርጉ። ህይወትዎን ያድኑ። ለሌሎችም ስለስትሮክ ያሎትን ግንዛቤ ያጋሩ።

በመንደሩ ከነበሩ ልጆች ተጫዋች እና ቀልብ ሳቢ የነበረው አወል ፤ አድጎ ፤ ተመርቆ ፤በማናጀርነት ይሰራ ነበር። ታድያ አንድ ቀን ጠዋት ወደ ስራ ሲሄድ ፤ የነበረበት ታክሲ እየበረረ ስለነበር ፣ ከ ገልባጭ መኪና ጋር ተጋጨ። በወቅቱ ከባድ አደጋ ቢያጋጠመውም፣ ከተረፉት ሰዎች መሀከል በመሆኑ እርሱም ቤተሰቦቹም እጅጉን ደስተኛ ነበሩ። ሆኖም ግን በአደጋው ሁለቱም እግሮቹ እጅጉን ከባድ ጉዳት ስለደረሰባቸው ፤ እግሮቹን ማትረፍ አልተቻለም ነበር። ስንቶቻችን ነን ጠዋት ላይ የትራፊክ ሪፖርት ስንሰማ ከሟች ቁጥር አልፈን ስለ ተረፈው የምናስበው? የተረፈው ሰውስ ቋሚ የአካል ጉዳት አጋጥሞት ቢሆንስ? እንደዚህ አይነት ታሪክ ስንሰማ እኔን አያጋጥምም ብሎ ማሰብ እጅጉን ቀላል ነው። በአዲስ አበባ ብቻ ወደ 47,000 የሚጠጉ አካል ጉዳተኞች ይኖራሉ። አብዛኞቹም አንደ አወል የሆነ ወቅት ጤነኛ ነበሩ። በእንደዚህች አይነት ቀን ፣ በአንድ ስህተት ፤ ስራ ቦታ ላይ በሚፈጠር መዘናጋት ፤  ለዘመናት ሲደረጅ ችላ በተባለ ህመም ፤ አካል ጉዳተኛ ሆነው የቀሩ ብዙሀን ናቸው። ከ አካል ጉዳት ጋር በተያያዘ ከስራ ገበታቸው የተነሱም አሉ። አካልጉዳተኝነት ማንንም አያገለም። ካልተጠነቀቅን ማናችንንም አይምረንም። እኔም ፣ አንቺም፣ አንተም፣ ባልታሰበ ክስተት ወይም ባልታከምነው ህመም አካል ጉዳተኛ ልንሆን እንችላለን። በቅጸበቶች ውስጥ የሚያጋጥም የሁላችን እጣፈንታ ሊሆን ይችላል። ለዛ ነው ግንዛቤ የሚያስፈልገን! ለዛ ነው መከላከል የሚያስፈልገን! ለዛ ነው መረዳት የሚያስፈልገን ! ግንዛቤ አካላዊ አካል ጉዳትኝነት ማለት በህመም ሆነ በተለያየ እክል የተነሳ ፤ የአንድ ግለሰብ የመንቀሳቀስ ችሎታ ፣ አካላዊ ክህሎት እና አቅም ለተወሰነ ጊዜም ይሁን ለእድሜ ልክ ሲገደብ ነው። አካላዊ አካል ጉዳተኝነት ከወሊድ ጋር በተያያዙ ፤ አልያም ከወሊድ በኋላ በሚፈጠሩ ክስተቶች ሊመጣ ይችላል። ከመንስኢዎቹ ጥቂቶቹ፡- 🧬ከዘረመል ጋር የተያያዙ ችግሮች ዘረመል ላይ ያሉ የሚፈጠሩ ችግሮች ከማህጸን ጀምሮ እስከ ኋለኛ ህይወት ሊያጋጥሙ የሚችሉ የአካል ጉዳቶችን ያመጣሉ። 🏥  የእናችቶች እና ህጻናት ጤና አጠባበቅ ችግር  እናቶች በእርግዝና ጊዜ በሚፈጠሩ የጤና እክሎች፣ ያልተገቡ ባህሪያት (አልኮል መጠጣት፣ ማጨስ፣ ወ.ዘ.ተ...) እና ከወሊድ ጋር የተያያዙ ችግሮች የተነሳ ፤ ጽንስ ማህጸን ውስጥ እያለ ጉዳት እንዲደርስበት ፣ ከወሊድም በኋላም እክል እንዲያጋጥም ሊያደርጉ ይችላሉ። ለዚህም ክለብ እግር (የተቆለመሙ እግሮች) ፣  ስኮሊዮሲስ (መጉበጥ) እና ስረብራል ፓልሲ ተጠቃሽ ህመሞች ሊሆኑ ይችላሉ። በልጅነት ጊዜያትም የሚያጋጥሙ ጉዳቶች ፣ የተመጣጠነ ምግብ ጉድለቶች፣ እንዲሁም ህመሞች (እንደ ፖሊዮ/ልጅነት ልምሻ ፣ ማጅራት ገትር እና ጂቢኤስ የመሳሰሉት)  በህጻንነት እድሜ ለአካል ጉዳት ያጋልጣሉ። የሰረብራል ፓልሲ ህመምተኛ ልጅ ምስል 💉 ኢንፌክሽኖች ህብለሰረሰርን  እንዲሁም ጭንቅላትን የሚያጠቁ ኢንፌክሽኖች ለእድሜ ልክ ቀሪ የሆነ የአካል ጉዳት እንዲፈጠር ሊያደርጉ ይችላሉ። ከዚህም ባሻገር እንደጋንግሪን እና ቲታነስ ያሉ እጅን ወይም እግርን ብቻ የሚያጠቁ ኢንፌክሽኖችም ለ አካል ጉዳት ያጋልጣሉ። 🚗 የመንገድ ደህንነት ችግር ኢትዮጵያ በአለም አቀፍ ደረጃ ከፍተኛ የትራፊክ አደጋ  ካለባቸው ሀገሮች ተርታ ትጠራለች። እንደ አወል ባልታሰበ ቅጽበት በትራፊክ አደጋ ህይወታቸው የተለወጡ ሰዎችም ጥቂቶች አይደሉም። 🩺 ዘግይቶ የተገኙ ወይም ክትትል የሌላቸው ህመሞች ስኳር፣ ደም ግፊት፣ የስኳር መዛባት ፣ ስትሮክ  እና ካንሰርን የመሳሰሉ ህመሞች ቀድመው ካልተገኙ ፣ ወቅታዊ ህክምና እና ክትትል ካልተደረገላቸው ቋሚ የሆነ የአካል ጉዳት ሊያመጡ ይችላሉ። 💣  ግጭቶች እና አደጋዎች  ሰውነታችን ላይ ጥቃት ሊያደርሱ የሚችሉ የተፈጥሮ አደጋዎች እንዲሁም ግጭቶች ለአካል ጉዳት ያጋልጣሉ። መከላከል ይቻላልን? አዎ! እነኝህ ለ አካል ጉዳተኝነት ከሚያጋልጡ መንስኤዎች ውስጥ አብዛኞቹን መከላከል እንችላለን።  እንዴት? እናቶች በወሊድ ጊዜ የተሟላ ቅድመ ክትትል ማድረግ ይኖርባቸዋል። በወሊድ ጊዜ የሚሰጡ መከላከያዎችን እና መድሀኒቶችን ስርአት ጠብቀው በመውሰድ ከእርግዝና እና ከወሊድ ጋር ተያይዞ የሚመጣውን አካል ጉዳት መከላከል ይችላሉ።   ሀገራችን ኢትዮጵያ ያላትን የክትባት መርሀግብር በመከተል ፤ ልጅዎ ሙሉ ክትባት እንዲወስድ በማድረግ እንደ ፖሊዮ እና ማጅራት ገትርን የመሳሰሉትን ፤ በህጻንነት ጊዜ ሊያጋጥሙ የሚችሉ ኢንፌክሽኖችን ሊከላከሉ ይችላሉ። ይህም ደግሞ በእነኝህ ህመሞች ምክንያት የሚመጣ አካል ጉዳትን ይከላከላል። ሲወለድ ጀምሮ እንደ ክለብ እግር፣ ሰረብራል ፓልሲ አይነት ህመም ያላቸውን ህጻናት ከ መጀመሪያ ቀናት ጀምሮ የህክምና ክትትል እንዲያደርጉ ማድረግ ይኖርብናል። ይህም ደግሞ ያለውን የአካል ጉዳት በህክምና እርዳታ እንዲመለስ ወይም የጉዳቱ መጠን እንዲቀንስ ማድረግ ይችላል። የመንገድ ደህንነትን በመጠበቅ ራስን ከትራፊክ አደጋ ጋር ተያይዞ ከሚመጣ አካል ጉዳት መጠበቅ ይቻላል። በስራ ቦታ ላይም ተገቢውን ጥንቃቄ በማድረግ ፣ ባለመዘናጋት በስራ ቦታ ከሚያጋጥም አካል ጉዳት ራስን መጠበቅ ይቻላል። መደበኛ ምርመራ ማድረግ ያስፈልጋል። የበሽታ/ህመም ምልክት ሲታይ አፋጣኝ ህክምናን ማድረግም መልካም ነው። ይህም እንደ ካንሰር ያሉ ህመሞች ስር ሳይሰዱ ህክምና በማድረግ አካል ጉዳትን መከላከል ይቻላል። የስኳር፣ የደም ግፊት ፣ የስብ መዛባት ህመሞች  ካልተቆጣጠርናቸው ስትሮክ ህመም አምጥተው ፤ አካል ጉዳት ሊያስከትሉ ይችላሉ። ለዚህም መደበኛ የህክምና ክትትል በማድረግ እና መድሀኒት በአግባቡ በመውሰድ ልንከላከል እንችላለን። ነገርን በንግግር ለመፍታት በመሞከር ፤ ወደ ግጭት ከሚያመሩ ጉዳዮች መቆጠብ እንችላለን። መረዳት አካላዊ ጉዳት ተፈጥሮአዊ አቅምን አይገታም።  አእምሮአችን እና ሰውነታችን እጅጉን ተላማጅ ናቸው። አእምሮአችን ከአካል ጉዳት በኋላ እራሱን እንደ አዲስ ሊቀርጽ/ሊያበጅ ይችላል። ይህ ኒውሮ ፕላስቲሲቲ ይባላል። ለዚህም አካላዊ ጉዳት ያለባቸው ሰዎች አእምሮአቸው በሚያደርገው ስር ነቀል ለውጥ ፤ አዲስ  መክሊቶች ይኖራቸዋል። ከዚህ በፊት ያልነበረ ጥንካሬን ሊያመጡ ይችላሉ። በፊት ከሚያስቡት ገደብ አልፈው ብዙ ሊሰሩ ፤ እጅጉን ውጤታማ ሊሆኑ ይችላሉ። ይህ ተፈጥሮአችን በማገገም ህክምና (rehabilitation therapy) ሲታገዝ ደግሞ ከፍተኛ ለውጥ ሊያመጣ ይችላል። አሁን ሳይንስ በደረሰበት አቅም  ተገጣሚ ሮቦቶች፣ ፕሮስተቲክ አካላት እንዲሁም አርተፍሻል የውጭ አጥንቶች አመርቂ ደረጃ ደርሰዋል።   ሆኖም ግን ለአካል ጉዳተኞች ትልቁ ችግር አካላዊ ጉዳቱ ሳይሆን እሱን ተከትሎ የሚመጣው የማህበረሰባዊ እክሎች ናቸው። ለምሳሌ በኢትዮጵያ ውስጥ ባብዛኞቹ ህንጻዎች አካል ጉዳተኞቹን ያማከሉ አይደሉም። ትራንስፖርቶች ለአካል ጉዳተኞች ምቹ አይደሉም ። ት/ቤቶችና ስራ ቦታዎች አካል ጉዳተኞች ተደራሽ አይደሉም ። መልካሙ ዜና በደረሰንበት ስልጣኔ ከሰውነት ጋር የሚነጋገሩ ፤ እንደ አካላችን የሚያገለግሉ ሮቦቶች ፤ ከልብወለድ አልፈው የዘመናችን እውነታ ሆነዋል። የተፈጻሚነት ደረጃው ቢሊያየም ፤ ብዙ የአለም ሀገራት አከባቢን ለአካል ጉዳተኞች ተደራሽ ለማድረግን እና ልማት ላይ አካል ጉዳተኞችን ለማካተት ፤ በፖሊሲ ደረጃ ቀርጸው አስቀምጠዋል። በአለም አቀፍ ደረጃ አካል ጉዳተኞችን ያካተቱ ስፖርቶች ፤ የስፖርት ፍቅር ያላቸው አካል ጉዳተኞችን ተደራሽ አድርገዋል። የ ኢትዮጵያ የሰራተኛ እና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስተርም በአካል ጉዳተኝነት ዙሪያ ላይ ስትራቲጂክ እቅድ አውጥቶ እየሰራ ይገኛል። የተለያዩ ባለድርሻ አካላት (እንደ ቀይ መስቀል፣ ኢሲዲዲ ፣ ወ.ዘ.ተ...) አካል ጉዳተኞችን የስራ ክህሎት እያሰለጠኑ ፤ በስራ ዘርፍ እያሰማሩ ይገኛሉ። ከዚህም ባሻገር የማህበረሰብን አስተሳሰብ ለመቀየር እየሰሩ ይገኛሉ።  ግን ይሄም በቂ አይደለም! የአወል እጣ... ከጉዳቱ በኋላ አወል ከአካላዊ ጉዳት አልፎ ፤ ሰነልቦናዊ ቀውስ አጋጥሞት ስለነበረ ፤ አዲሱን የህይወት ምህዳር ተቀብሎ ፤ ኑሮውን ለመምራት ተቸግሮ ነበር። ለዚህም ለወራት የማገገም ህክምና ከወሰደ በኋላ ግን ፤ እይታው ተለወጠ። አሁን ከስራ ገበታው ተመልሶ ገብቶ በውጤታማነት እየሰራ ይገኛል።   እንደ አወል ዛሬም የማገገም ህክምና እድል የሚያስፈልጋቸው ብዙዎች ናቸው። እነርሱም እርዳታን ፣ ግንዛቤን እና ምቹ እድልን ይጠብቃሉ። አካል ጉዳተኝነት የእርስዎም እጣፈንታ ሊሆን ይችላል። አካል ጉዳተኞችን አያግልሉ። አከባቢዎትን ለእነሱ ተደራሽ ያድርጉ። አካል ጉዳትኞችን ያላካተተ ልማት ምሉዕ ስለማይሆን ፤ ሁሉም ባለ ድርሻ አካላትም ከዚህም አብልጠው መስራት ይኖርባቸዋል።

A snippet from History Coronaviruses have been with us for quite some time now. No! I am not talking about the COVID- 19, I am talking about much before then. Coronavirus was first discovered in the mid-1960s, and it was speculated that this family of viruses has been residing with the human population for centuries, if not millennia. So far, we have known four variants of coronaviruses: alpha, beta, gamma, and delta. Most of them are known to cause mild respiratory infections. They are among the viruses that cause the flu/common cold. However, the beta variants (like HKU1, SARS-CoV-1, SARS-CoV-2) have caused gastrointestinal symptoms throughout history. The beta variants are known to cause epidemics. For instance, the first pandemic of the 21st century was caused by one variant of coronavirus called Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus. The outbreak was first identified in November 2002 in China and subsequently spread to 29 other countries. Four months later, in February of 2003, the pathogen causing the disease was identified as SARS-CoV (later renamed to SARS-CoV-1 to differentiate from COVID-19).  It mostly affected previously healthy adults aged 25-70 years. There was a total of 8422 cases and 916 fatalities. After an unprecedented global public health effort, the epidemic was controlled in 7 months. In April of 2012, another coronavirus variant was identified in Saudi Arabia. It caused a pandemic involving 27 countries in the Middle East, causing 858 known deaths. The virus was transferred to humans from infected dromedary camels. Human-to-human transmission was possible, but not a major means of transmission (unless in health care settings and enclosed spaces). Though it was successfully controlled in subsequent years, the pandemic still lingered behind the scenes. For instance the largest known outbreak of MERS was reported 3 years later in 2015 in Korea from a person travelling from the Arabian Peninsula. A few years later, on December 31, 2019, an outbreak was reported in Wuhan, China. Similarly, this variant caused a severe respiratory syndrome. It was declared a pandemic on March 11, when the 118,319 infections and 4292 deaths had been reported in 113 countries. By the end of May 2020, the pandemic had caused more than 350,000 deaths worldwide. It was so significant that it permanently changed our way of life, scarred the world economy, and altered our perspectives. This new human pathogen is a beta corona variant, lately named Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2). It is famously known as COVID-19.   You know the story after this …. . Countries managed to control it after a hard-fought battle, and now, the news of it has faded into a distant memory tucked away in the back of our minds. But has it truly disappeared as the majority of the population believes? Or has it merely slipped beneath our collective radar?​ The Silent Persistence Due to the success of these collaborative efforts by many countries, the battle was declared won. The World Health Organization ceased updating global COVID-19 statistics in April 2024, citing the unfeasibility of providing accurate totals as many countries, including Ethiopia, reduced reporting. As of March 2025, Ethiopia has reported around half a million confirmed COVID-19 cases and 7,574 deaths. But the numbers have plateaued, and reporting has nearly stopped. Though that is the case, the virus hasn't vanished. Instead, it's become less visible, overshadowed by other pressing health crises.​ This lack of data doesn`t indicate the end of the pandemic, but highlights the shift in focus and resources. The absence of regular updates and visible reminders has led to a perception that the pandemic is over. However, this complacency can be dangerous, as the virus continues to pose risks, especially to vulnerable populations.​ Public attention has also shifted as the threat receded. For instance, the resurgence of malaria, cholera, and HIV in Ethiopia is a pressing concern, as well as the persistent conflicts that are erupting all over the country. This has diverted our focus from COVID-19. Moreover, most people are not well adept with medical knowledge, so a victory against such a pandemic is taken as eradication. However, that is not the case. The virus will reside somewhere, in somebody, disguised as flu or another illness, or in its host. It will keep on infecting us until we develop the means to remove it completely from nature. So, as the world takes its focus to strengthen its health infrastructure, rebuild its economy in the aftermath, COVID-19 keeps spreading in the back. Consider it like the Cold War, where the world war has ended, but the battle has continued in the comfort of peace. The infection rate and the death toll will not be as acute as it was, but there will be some here and there that will cumulate over the years to be much higher than so far reported. But, the good news is that most of the world has been vaccinated. Many will be vaccinated as years go on. Those who were not vaccinated might develop immunity or fall ill and recover. This gives an edge to the unsuspecting public who contract the disease unkowingly. But there will be losses. There will be an old woman with poorly controlled diabetes who contracts what’s assumed to be the flu or a respiratory illness. It will be mistakenly managed in the standard way, and she will die from what’s perceived as diabetes-related complications. There will be a young person with a weakened immune system who dies within days from an unexplained illness. Cases like these will appear here and there. Health officials will overlook it, physicians will fail to diagnose it (as it doesn`t fall within the known epidemiology), patients will treat it like simple flu. Could the recent wave of flu-like symptoms affecting Addis Ababa and various regional states be related? Some healthcare professionals have observed that these cases were not responding to the usual treatments, with some patients even requiring hospitalization. What are your thought on this?   So moving forward, the question shouldn`t be "Where did COVID go?" but also "How do we ensure it doesn't return with greater force?". Public Health professionals should continue public education, equitable vaccine distribution, and sustained preventive practices. Engaging community leaders, leveraging local media, and addressing misinformation can further help these efforts.​ Concluding Remarks COVID-19 may no longer dominate headlines, but it hasn't disappeared. It's become a silent presence, its threat diminished but not eliminated. As Ethiopia navigates other health challenges, it's crucial to maintain awareness and preparedness.​   As individuals, you have to be vigilant of your symptoms. If you have significant respiratory symptoms, please take the same level of precaution as you used for COVID-19. You also need to be prompt in seeking treatment. If you have concurrent gastrointestinal symptoms, don`t be hesitant to visit a health institution. The pandemic's legacy reminds us of the importance of robust healthcare systems, accurate information dissemination, and community engagement. Only by acknowledging COVID-19's ongoing presence can we ensure that we're not caught unprepared for its potential resurgence. Resources Coronavirus COVID-19 cases | WHO COVID-19 dashboard Human Coronavirus Types | CDC Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV) Origin and evolution of SARS-CoV-2 - PMC SARS-CoV-2 pandemic: An overview - PMC Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) ​

ያሳደጉን እናቶቻችን፣ አባቶቻችንና ፣ አያቶቻችን በህይወት እያሉ ሰብአዊ ቁመናቸውን አጥተው ፤ ነገሮችን ሙሉ ዘንግተው ፤ ሁሉን እርግፍ አርገው ትተው ማየት ልብ የሚሰብር ነው። እስቲ አስቡት ... አንድ የሰው ፊት አይቶ ፣ እላይ ታች ብሎ፣ ገስጾና መክሮ ያሳደገ አባት መስዕዋት የከፈለላቸውን ልጆቹን ሲረሳ ፤ ያቀናው ጎጆ ሲጠፋበት ፤ የሰፈሩ ደራሽ ዋርካ እንዳልነበር ብቻውን እቤት ሲቀር.. ይህ በማህበረሰብ ፍቅር ተቀርጾ ላደገ ኢትዮጵያዊ ለማሰብ የሚከብድ ፤ ግን የሚጋተው እውነታ ነው። በእኛም ባያጋጥምም ፤ በምናቀስ ሰው አይተን ይሆናል። "እሳቸው ሰው መለየት ተስኗቸዋል" ብለን ለልጆቻቸውስ ያዘንንበት ጊዜ የለምን? እኔ ከጋጠመኝ ላጫውታችሁ... ወደ አስር የሚጠጉ ልጆች ያሳደጉ አባት (አሁን እድሜያቸው 80 ያልፋል) ፤ የደም ግፊት እና የፓርኪንሰን ህመም ነበረባቸው። የህክምና ክትትላቸውን ግን ደካማ የሚባል ነበር። የዛሬ 10 አመት ገደማ ሰውነታችው በከፊል ስለተዳከመ ፤ ሀኪም ቤት ሲሄዱ የስትሮክ ህመም እንዳጋጠማቸው ተነግሯቸው ፤ ለተወሰኑ ቀናት ታክመው ይወጣሉ። በቀጣይ አመታትም ስሞችን መዘንጋት ፣ ጉዳዮችን ማምታታት ፣ እቃ ያስቀመጡበትን ስፍራ ፈጽሞ መዘንጋት ባህሪያትን ያሳዩ ጀመር። ቤተሰብም ሆነ እሳቸው ከእርጅና ጋር አያይዘውት ፤ ደንታ አልሰጡትም ነበር። በጊዜው ጡረታ ላይ ስለነበሩ ፤ በየቀን ተግባራቸው ላይ ያለውን ለውጥ ብዙም አላስተዋሉትም ነበር። ሆኖም ግን ፤ በቀጣይ አመታት ቤተክርስትያን እንደወትሮው ሳይሆን በአላትን እየመረጡ አልፎ አልፎ መሄድ ጀመሩ። በማህበረሰባዊ ኑሮ ላይ የሚታወቀው ተጫዋችነታቸው መደብዘዝ ጀምሮ ፤ ወደ ኋላ ላይ ከልጆቻቸው ጋር የሚኖራቸው ጨዋታ መቀነስ ጀመረ። ልጆቻቸው 'አባዬ ባህሪው ተለውጧል' ብለው ለጎረቤት ያወሩ ነበር። በቀጣይ አመታት ጨዋታውም ቀረ ፣ ቤተክርስትያኑም ቀረ። ሩቅ ሄደው ሲመለሱ ቤታቸው እየጠፋባቸው ስለተቸገሩ ፤ ልጆቻቸው ከቤት እንዳይወጡ ከለከሉዋቸው። የልጆቻቸው መልክ እና ስም ፈጽሞ ይዛባባቸው ነበር። እቤት ያቆዩዋቸው ልጆቻቸው የህመሙን መባስ ሲመለከቱ ፤ ብቻችውን አምኖ ቤት ውስጥ መተው ስለከበዳቸው ፤ ሁልጊዜ አብሮአቸው የሚንከባከባቸው አንድ ሰው እንዲኖር አደረጉ። ይህ ህመም በህክምናው ዲመንሺያ ይባላል። ዲመንሽያ የመዘንጋት ህመም ብቻ አይደለም። በተለያየ ምክንያት የአንድ ግለሰብ የማስታወስ፣ የማስተዋል ፣ የመገንዘብ፣ የመስራት፣ የመግባባት አቅም እየተመናመነ እንዲመጣ የሚያደርግ ህመም ነው። ብዙ ሰው የሚያውቀው የመርሳት ህመም በሚለው መጠሪያ ነው። ለዚህም በሙሉ ደረጃ ባይገልጸውም ከዚህ በኋላ ላለው ይህንን ስያሜ መጠቀም እንችላለን። መርሳት ህመም እንደ ስኳር ወይም ኤች አይቪ አንድ በሽታ ብቻ አይደለም። ከላይ የተጠቀሱት የህመም ምልክቶች የወል ስም ነው።  በብዙ የበሽታ አይነቶች ሊመጣ ይችላል። ህመሙም የአእምሮአችን ስራ መዳከም ጋር ሲያያዝ ፤ ጭንቅላታችን ውስጥ ያሉት የነርቭ ህዋሳት ሲዳከሙ/ሲሞቱ ሊመጣ ይችላል። የመርሳት ህመም የማስታወስ ችሎታን ብቻ ሳይሆን ነጻነት ፣ ማንነትን ፣ ክብርን እንዲሁም ማህበራዊ መስተጋብሮችን ያሳጣል። ለዚህም የሕይወት ሌባ ነው። ታማሚዎች፣ እራሳቸውን፣ ታሪካቸውን፣ ቤተሰባቸውን ሊረሱ ይችላሉ። በሰው እጅ መጣሉ ራሳችውን ያስተዳድሩ ለነበር አረጋውያን ከባድ ያደርገዋል። ዝቅተኛ እና መካከለኛ ገቢ ባላቸው አገራት የህመሙ ስርጭቱን እየጨመረ እየመጣ ይገኛል። የዓለም ጤና ድርጅት እንደገለጸው ፤ በፈረንጆቹ 2021ዓ.ም ብቻ በአለም ዙሪያ 57 ሚሊየን የሚቆጠሩ ግለሰቦች መርሳት ህመም ነበረባቸው። ከ እነዚህ ውስጥ 60 በመቶው የመርሳት ችግር ያለባቸው ሰዎች የሚኖሩት በእነኝህ አገራት ውስጥ ነበር። ይህም አሃዝ በ2050 ወደ 71 በመቶ ከፍ ሊል ይችላል ተብሎ ይጠበቃል። አረጋውያንን ለሞት ከሚዳርጉ ህመሞች መካከልም 7ተኛ ደረጃን ይይዛል። ህመሙ እነኝህን እድሜያቸው የገፋ ሰዎችን ከአካል ጉዳተኛ ጎራ ይከታል። የህመሙ ዋነኛ መንስኤ ከሚባሉት ውስጥ ፤ አልዛይመር 70 ፐርሰንቱን ቢይዝም እንደ ፓርኪንሰንስ ፣ የጭንቅላት ጥቃት፣ እንዲሁም የተለያዩ ተጓዳኝ በሽታዎች (ስኳር፣ ደም ግፊት፣ ስትሮክ፣ ወ.ዘ.ተ...) ለህመሙ ያጋልጣሉ። የመርሳት ህመም መንስኤው ምንድን ነው? ይህ ህመም በተለያዩ በሽታዎች አማካይነት የሚከሰት ፤ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተባባሰ የሚመጣ ነው። ለህመሙ አጋላጭ ተበለው የሚታሰቡ የተለያዩ ምክንያቶች አሉ።  እድሜ ፡ በዋነኝነት አዛውንቶችን ቢያጠቃም ፤አንዳንዴ ወጣቶችንም ሊይዝ ይችላል። የደም ግፊት ህመም የስኳር ህመም  የውፍረት መጨመር (ቢኤምአይ ከ 25 በላይ መሆን) ማጨስ አልኮል አብዝቶ መጠጣት ስንፍና (ስራ ሳይሰሩ አርፎ መቀመጥ) የብቸኝነት ኑሮ ጭንቀት ከ እነኝህም ባሻገር ስኳርን፣ ደምግፊትን እንዲሁም የተለያዩ ህመሞችን ተከትሎ ስትሮክ ካጋጠመ የመርሳት ህመም የማጋጠም እድሉ ይጨምራል።  ታድያ ስርጭቱ በኢትዮጵያ ምን ይመስላል? ባለፉት አመታት አገራችን ኢትዮጵያም ባሳየችው የጤና እመርታ ፤ እድሜያቸው የገፋ ሰዎች ቁጥር እየጨመረ ይገኛል። እ.ኤ.አ. በ2023 የተባበሩት መንግስታት ባወጣው መረጃ ፤ ከ65 አመት እድሜ በላይ ያላቸው ኢትዮጵያውያን ወደ 3 ፐርሰንት እንደሚሆኑ ይገመታል። በመርሳት ህመም ዙሪያ ላይ  ያለው መረጃ ውስን ቢሆንም ፤  ያሉት ጥናቶች እስከ 23% የሚሆኑ አዛውንቶችን ሊያጠቃ እንደሚችል ያሳያሉ። በቀጣይ አመታትም ተላላፊ ያልሆኑ ህመሞች መበራከትን ፤ እንዲሁም የመኪና/ የተፈጥሮ አደጋ መጨመርን ተከትሎ ህመሙ በቀጣይ አመታት እንደሚጨምር ይገመታል። የትክክለኛ አሀዝ አለመኖሩ በራሱ ፣ ለ ህመሙ የሰጠነውን ቦታ አመላካች ነው። ክስርጭቱ መስፋፋት ባሻገር፣ ይህ ህመም እንክብካቤ የተሟላ አይደለም። ይህም የሆነበት ምክንያት፡ በህመሙ ዙሪያ ላይ ዝቅተኛ ግንዛቤ መኖር፡- የመርሳት በሽታን ብዙ ሰው እንደ እብደት፣ እርጅና አልፎ ተርፎም ከመንፈስ ጋር አያይዞ ይረዳዋል። ይህንንም ተከትሎ እነኝህ ታካሚዎች መገለል ያጋጥማቸዋል። የምርመራ እጥረት፡ - ይህንን ህመም በአፋጣኝ አውቆ ህክምና ለማስጀምር የሚያስፈልጉ የምርመራ ተቋማትም በብዛት የሉም። እንክብካቤ መስጫ ተቋማትን ጉድለትም ይስተዋላል። ህመሙን ያማከለ ብሄራዊ ፖሊሲ/ስትራቴጂ አለመኖር ፦ የዓለም ጤና ድርጅት ለሁሉም አባል ሀገራት የዲመንሺያ ህመም ዙሪያ ላይ ስትራቴጂ እንዲቀርጹ መምሪያ ቢያስቀምጥም ፤ በኢትዮጵያ ውስጥ ገና አልተተገበረም። ህመሙ ደግሞ ከታማሚው እኩል በቤተሰብ ላይ ያለው ጫና ከባድ ነው። የሀገር ሽማግሌዎች በሚከበሩበት እና የቤተሰብ ትስስር ትልቅ ቦታ በሚሰጥበት ማህበረሰብ ውስጥ ፣ የሚወዱትን ሰው  በህይወት እያለ ማጣት በጣም አሳዛኝ ነው። ብዙዎችም ቤተሰባቸን ላለማጣት  በየሀኪምቤቱ ተንከራተዋል፣ በስሜት ዝለዋል፣ ያላቸውን ቅሪት አፍስሰዋል። ምልክቶቹ ህመሙ ከመጀመሩ በፊት ታማሚዎች ቀድመው ስሜታቸውን መቆጣጠር ሊያቅታቸው ፣ ባህሪያቸው ሊለውጥ እና በነገሮች ላይ ያላቸው ተነሳሽነት ሊዳከም ይችላል። አዘውትረው ሊጨነቁ ፣ ሊናደዱ ፣ ሊበሳጩ ይችላሉ። ምልክቶቹ ከ ጊዜ ወደጊዜ እየተባባሱ ይመጣሉ። ህመሙ ሲጀምራቸው አከባቢ ነገሮችን/ እቃዎችን ይረሳሉ። ቅድም ያወሩትን ደግምው ሊያነሱ ይችላሉ። እያወሩ ቃላት ሊጠፉባቸውይችላል። የለመዱትን መደበኛ ንግግር መከታተል ያዳግታቸዋል። ቦታን መለየት ግራ ሊያጋባቸው ይችላል። የተለመዱ ተግባራትን ማከናወን ይችገራሉ። ሲባባስ የሚወዱትን ሰው እንኳን ፈጽሞ መለየት ሊያቅታቸው ይችላል። ከዚህም ባሻገር የመናገር ችሎታቸውን ሊያጡ፣ እራሳቸውን መንከባከብ ሊያቅታቸው ይችላል። የዚህን ጊዜ ቀን ከሌት እንክብካቤ የሚያደርግላቸው አካል ያስፈልጋል። የመርሳት ችግርን መቆጣጠር፡ ምን ማድረግ ይቻላል? በአሁኑ ጊዜ ህመሙን ሙሉ በሙሉ መፈወስ የሚያስችል መድሐኒት የለም። ሆኖም ግን የአንጎልን አሰራር የሚያግዙ፣ ተጓዳኝ ለውጦችን የሚያርሙ የተለያዩ መድሀኒቶች በባለሙያዎች ይታዘዛሉ። ህመሙን ግን በውጤታማነት መከላከል እንደሚቻል የተለያዩ ጥናቶች ያመላክታሉ። የመርሳት ህመም እንዳያጋጥምዎት ከፈለጉ ፡ ጤናማና የተመጣጥነ ምግብ ይመገቡ ። አካላዊ እንቅስቃሴ ያዘውትሩ ። አልኮል  እና ሲጋራ ፈጽመው ያቁሙ ። መደበኛ የጤና ምርመራ ያድርጉ ። ደም ግፊት እና ስኳር ካለብዎት በስርአት መድሐኒቱን ይውሰዱ ህመሙን ይቆጣጠሩ። የሰውነትዎን ውፍረት እንዲሁም የኮሌስትሮል መጠንዎን ይቆጣጠሩ ። የሚያዝናናዎት/ የሜወዱትን ነገር አብዝተው ይፈጽሙ (ይዝናኑ/ደስተኛ ሁኑ) ። የጭንቅላት ስራ ያዘውትሩ ፣ አዲስ ቋንቋን ይማሩ ። ህመሙ ያለበት የቤተሰብ አባል ካለዎት ፤ ህመሙን አሳፋሪ አድርገን ከመደበቅ ይቆጠቡ ፤ ወቅታዊ እንክብካቤ እና ድጋፍ በማድረግ የህመሙን መባባስ ይቀንሱ። በርህራሄ እና በፍቅር ተሞልተን ፤ ሰብአዊ ክብራቸውን ጠብቀን የምናደርግላቸው እንክብካቤ ፤ የህመሙን ፍጥነት ከመቀነስ አልፎ የተሻለ ህይወት እንዲኖራቸው ያደርጋል። አሁን እርምጃ መውሰድ አለብን የመርሳት በሽታ የጤና ችግር ብቻ አይደለም - የሰብአዊ መብት ጉዳይም ነው። በአንድ ወቅት ተንከባክበው ያሳደጉን ቤተሰቦቻችንን ቤት ዘግተን፣ ህመማቸውን በዝምታ መዘንጋት የለብንም። በዚህም ዙሪያ ላይ  ግንዛቤ ማስጨበጫ ዘመቻዎች ማድረግ ይኖርብናል ። ባለድርሻ አካላትም ለህመሙ አጽንኦት መስጠት አለባቸው። የመርሳት ህመም ስትራተጂ እንደሀገር መንደፍ ይኖርብናል። ባለድርሻ አካላት በ ዓለም ጤና ድርጅት ምክር መሰረት  ስትራቴጂ መቅረጽ ይኖርባቸዋል። እንክብካቤ ሰጪዎችንም በሚያስፈልገው እንክብካቤ ዙሪያ ግንዛቤ ማስጨበጥ እና ማሰልጠን አለብን ። እናስተውል ይህንን ህመም ችላ ማለት ትናንትናችንን መርሳት ፤ አዛውንቶችን መተው ነው! አሁን እየደበዘዘ ያለው ትዝታ፣ ታሪክ፣ ፍቅር በአንድ ወቅት ቤት ያበራ ነው። ለዚህም የሚረሱትን እናስታውስ፤ አለኝታ እንሁናቸው !

ባለታሪኩ ታሪኩ ባለፉት አንድ አመት በቢሮ ህይወት የተጠመደው ታሪኩ ፤ የስፖርት ፍቅሩ መልሶ አገረሸበት።  በፊት እኮ ቀልጣፋ ጠንካራ እስፖርተኛ ነበር።  የዛኔ ስፖርት አዘውትሮ ይሰራ ነበር። አሁን የኑሮ ጉዳይ ሆነና ፤ ቀኑን የሚያሳልፈው በቢሮው ተቆልፎ ነው። ስብሰባዎችን እየተካፈለ ካልሆነ ፤ ከኮምፒዩተሩ ላይ ተጥዶ ሲሰራ ይውላል። ከቢሮ ወንበሩ የሚነሳው ወይ ለስብሰባ ወይ ለምግብ  ነው። ይህንንም ተከትሎ ሰውነቱ መግዘፍ መጀመሩ፤ ከማሳሰብ አልፎ ቁጭት ስላስገባው ፤ በዚህኛው እሁድ እንደድሮው እስፖርት ሊሰራ ቆረጠ። እሁድም  ሲደርስ በጠዋት ከወፎች ቀድሞ ተነሳ። ተነስቶም ፤ አቧራ ያነተበውን የተረሳ የ ጂም ቦርሳውን ከፍቶ ፤ የመሮጫ ጫማውን እና የስፖርት ልብሱን አጠለቀ። እንዳቀደውም ፤ እልኸኛው ታሪኩ በፊት በነበረው የስፖርት ቁመና ተማምኖ ፤ ተነስቶ ተፈተለክ። አላሟሟቀም ፤ አላሳሰበም... እልህ ብቻ...  ህመም ሲሰማዋም አላቆመም.. ሊያቆምም አልፈለገም... ጭድ እንዳየ ኮርማ ገሰገሰ። ገስግሶም ሩቅ አልደረሰም ። ሰውነቱ በዚህ ፍጥነት መስራት ስላልመደ ፤ አዙሮት ወደቀ። በሰመመን ውስጥ ሆኖ ሰዎችን ሲንጫጩ ፤ ከዚያም መኪና ውስጥ ሲገባ ይሰማው ነበር። ለሱ አፍታ ከመሰለው ከሰመመን ሲነቃ ፤ ራሱን ሆስፒታል ድንገተኛ ክፍል ተኝቶ አገኘው። ይህ ትርክት የታሪኩ ብቻ ሳይሆን የአብዛኞቻችን ነው። በአል በደረሰ ጊዜ ስፖርት የምናሰራው ጨጓራችን እጣፈንታ ይህ ነው። እረፍትና ቀለል ያለ ምግብ ለወራት የለመደ ጨጓራችን ፤ በበአል ፌሽታ ተነሳስቶ ስራ ሲበዛበት ፤ ህመም መውደቁ የሚጠበቅ ነገር ነው።    ከጾም በኋላ ስለሚገባ አመጋገብ ከዚህ በፊት የተወያየን ቢሆንም ፤ ዛሬ ስለጨጓራ ሀመም ለይተን እናወጋለን።  ከአመጋገብ ጉድለት ጋር ተያይዞ የሚመጣ የጨጓራ ህመም በቀላሉ መከላከል የምንችለው ፤ ሆኖም ግን ብዙዎች በበአል ወቅት የሚያስቸግር ህመም ነው። በየቤታችን እሰየው በአል ደረሰ ብለን ፤ ተሰባስበን ፤ አቅማችን የፈቀደውን በቅቤ፣ በዘይት፣ በቅመማት አጣፍጠን በፌሽታ መመገብ የተለመደ ነው። በ ሆስፒታል ደግሞ ፤ ከቀትር በኋላ እስከቀጣይ ቀናት የጨጓራ ህመም ታካሚዎችን ማስተናገድ ፤ በጤና ባለሙያዎች እጅጉን የተለመደ ክስተት ነው። አንድ ታካሚ እያቃጠለው ሆዱን ይዞ ሲመጣ ፤ ሌላኛው ትውከት (አንዳንዴ ደም የቀላቀለ) አስቸግሮት ይመጣል። በበዓላት ስሞንም እንዲህ አይነት ምልክት ያላቸው ታካሚዎችን የድንገትኛ ክፍል በብዛት ያስተናግዳል። አንዱ ከሌላው እየተከታተለ ይጎርፋል። መሀል ለሊትም የሚመጣ ታካሚ ጥቂት አይደለም። 📊  ከህመሙ ጀርባ ያሉት ቁጥሮች ከአንጀት እና ጨጓራ የህክምና ክፍል ከሚስተናገዱ ህመሞች ውስጥ ፤ የጨጓራ ሀመም ምልክቶች እጅግ የተለመዱና ዋነኛ ናቸው። በኢትዮጵያ ውስጥ ያለውን የችግሩን መጠን እና ስፋት ያሉት ሙሉ በሙሉ ባይገልጹም ፤ ጥናቶች እንደሚያመላክቱት ከሆነ፦ በቅዱስ ጳውሎስ ሚሊኒየም ሜዲካል ኮሌጅ የ ጨጓራ አንጀት ክፍል ውስጥ ከሚታዩ 5 ታካሚዎች መሀል በአማካይ አንዱ (21.6%) የምግብ አለመፈጨት ችግር (ዲስፔፕዢያ) አለበት። ለዚህም በግንባር ቀደምነት የሚጠቀሱት አጋላጭ ህመሞች የጨጓራ መቆጣት (ጋስትራይተስ) እና የጨጓራ/አንጀት ቁስለት (ፒዩዲ)ናቸው። በደሴ ሪፈራል ሆስፒታል የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው ደግሞ ፤ የምግብ አለመፈጨት ችግር ካለባቸው ታካሚዎች ወደ ግማሽ የሚጠጉት የተሟላ ምርመራ አያደርጉም። ከኢትዮጵያ ህዝብ መሀከል ከፊሉ የሚሆነው (52.2%) የጨጓራ ባክቴሪያ ኢንፌክሽን ይኖርበታል ተብሎ ይታሰባል። የምግብ አለመፈጨት ችግር ከሚያሳዩ ታካሚዎች መካከል ደግሞ ፤  ወደ 80% የሚጠጉት ላይ ይህ ባክቴሪያ  ይገኛል። በምእራቡ አለም ሀገራት በበዓላት ጊዜ የሚያጋጥመው የ ጨጓራ ህመም አብዛኛው ከጭንቀት (holiday stress) ጋር ተያይዞ ቢሆንም ፤ በኢትዮጵያ ግን ከአመጋገብ ጋር የተያያዙ ምክንያቶች እንደሆኑ ይጠቀሳል። ጾምን ተከትለው ባሉ ትላልቅ በዓላትን ላይ አብዝቶ ከመብላት ፤ እንዲሁም የጨጓራ ህመም ቀስቃሽ ምግቦችን ከመመገብ ጋር ይያዛሉ። በዚህም የተነሳ ከወትሮው በበለጠ መልኩ ፤ የጨጓራ ህመም ታካሚዎች ወደ ጤና ተቋም ይመጣሉ። 🍖  በሽታ ቀስቃሹ አመጋገብ፡ የበአል እና የጨጓራ ቁርኝት 🥘  1. ከጾም በኋላ ያለ ድንገተኛ የአመጋገብ ለውጥ (ጭዱ) ከዚህ በፊት ከጾም በኋላ ስለሚገባ አመጋገብ እንደገለጽነው ፤ ጾም ሲፈታ የሚኖር  ድንገተኛ የአመጋገብ ለውጥ ፤ የምግብ ቱቦ ጋር የሚያያዙ ህመሞችን ያባብሳል።  ከአመት እረፍት በኋላ ለመፈትለክ እንዳቃተው ታሪኩ ፤ ከረዥም ጾም በኋላ አብዝተን ከባድ ምግብ ስንመገብ ፤ ጨጓራችን የምግብ አለመፈጨት ችግር ያጋጥመዋል።   የጨጓራ ህመምን የሚያባብሱ ምግቦች የምንላቸው ከፍተኛ ቅባት ያላቸው ምግቦች ኮምጣጣነት ያላቸው ምግቦች ቅመም የበዛበት ምግቦች (ጨጓራ ህመም ተንኳሽ) ናቸው። እነኝህ ምግቦች ጨጓራችን ላይ ስራ ያበዛሉ፣ አሲድ እንዲመረት ያደርጋሉ፣ ወይንም ጨጓራን ያስቆጣሉ። በዚህም የተነሳ ለጨጓራ ህመም ያጋልጣሉ ወይንም ያባብሳሉ። 🥂 2. በአልን ተከትሎ ያለ የአልኮል መጠጥ እና የመድሀኒት ማስታገሻዎች (ክርቢቱ) ምግብ እንዲያባላ ፤ ጨዋታ እንዲያስኬድ እንደ ጠጅ፣ ጠላ፣ አረቄ ፣ አልያም ቢራ ያሉ ባህላዊ ወይም ዘመናዊ መጠጦች በበአል ወቅት መጠቀም የተለመደ ነው። ጨጓራችን በተፈጥሮው የሚያመርተው አሲድ እንዳይጎዳው ፤ መከለያ እንደ ነጠላ ያለ ልባስ አለው። አልኮል ደግሞ በባህሪው ይህንን ነጠላ በማቃጠል ፤ እንዲሳሳ በማድረግ ፤ የጨጓራችን ስጋ ለአሲዱ እንዲጋለጥ ያደርገዋል። በተጨማሪም አሲዱ በብዛት እንዲመረት ስለሚያደርግ ፤ የጨጓራ ህመምን በማባባስ እጥፍ ድርብ ሚና አለው።   ለሚሰሙን ህመሞች ሆነ (እራስ ምታትን ጨምሮ) ከአልኮል ጋር ተያይዘው ለሚመጡ የሀንጎቨር ምልክቶች ፤ የምንወስዳቸው ህመም ማስታገሻዎች (እንደ ዳይክሎፌናክ አይቡፕሮፌን አይነት) የጨጓራ መከላከያ የሆነውን ልባስ ይብሱኑ ያሳሳሉ። ይህ ግን በአንድ ጀምበር የሚፈጠር አይደለም።     ጨጓራ ላለበት ሰው ቀርቶ ለጤነኛ ሰው ፤ ጨጓራ ለመፍጨት የሚከብደውን ምግብ (ጭዱን) ከተመገበ ፤ እሱን ለመፍጨት የሚመነጨው አሲድ መከላከያ ልባስ በ አልኮል ሆነ በመድሀኒት ከሳሳ ፤ የጨጓራ ስጋ በቀላሉ በአሲዱ ይቃጠላል። የዛን ጊዜ ጨጓራ ህመም (ጋስትራይተስ) ያጋጥማል። 🕐  3. የተመሰቃቀለ አመጋገብ (ለኳሹ አካል) የበዓል ጊዜ አመጋገብ እጅጉን ቅጥ ያጣ ነው።  አንዳንዱ ቁርስ ብዙም ሳይበላ ይውልና ፤ ምሳ ላይ ለመፍጨት የሚያዳግቱ (ቅባት እና ቅመም የበዛባቸውን) ምግቦች አብዝቶ ይመገባል። ሌላው ምሳን ከተመገበ በኋላ ፤ ጨዋታውን በአልኮል እያጣጣመ ያመሻሽና ፤ ማታ እጅጉን አረፋፍዶ ተመግቦ ፤ ወደ መኝታው ያመራል። ይህ ግለሰብ እስከአሁን በጨጓራ ካልታመም እንኳን ፤ ለጨጉራ ህምም የሚያጋልጠው የመጨረሻው የቀመሩ አካል ነው። ስንተኛ በተፈጥሮ የምግብ አፈጫጨት ስርአታችን ስለሚቀዘቅዝ ፤ ምግብ ሳይፈጭ ብዙ ሰአት ይቆያል። ብዙ የተሸከመው ጨጓራችን ፤ በአሲድ የላመውን ፣ በአልኮል የታሸውን ምግብ ፤ ሽቅብ ወደላይ ይተፋል። የዚህን ጊዜ ደረታችንን ያቃጠለናል የጨጓራ አሲድ ማገርሸት ህመም ምልክቶችን እናሳያለን።  ሊያስታውክም ይችላል። ታድያ የኢትዮጵያን ሁኔታ ምን ለየው? እንድ ማህበረሰብ አጹጿማችን የተለየ ባህሪ አለው። እርም ብለን ቅባት ካለው ምግብ ስለምንርቅ ፤ ጨጓሯችን ቢሮ እንደተቀመጠው ታሪኩ ፤ እንኳን ተፈትልኮ መሮጥ ቀርቶ ፤ሶምሶማ ሩጫም እንኳን አይችልም። የ ጨጓራ ባክቴሪያ ኢንፌክሽን መጠን በኢትዮጵያ ከፍተኛ ስለሆነ ፤ ለጨጓራ ህመም ተጋላጭነት አለን። ባብዛኛው የማህበረሰብ ክፍል የህክምና ክትትል እምብዛም ስለሌለው ፤ ብሶበት ሆስፒታል ከመምጣቱ በፊት የጨጓራ ህመም ይኑርበት/አይኑርበት አያውቅም።  👩🏽‍⚕️ ምን ማድረግ እንችላለን? ✅ በበአል ጊዜ ሊኖሮት ስለሚገባ አመጋገብ ያንብቡ/ ይወቁ።  አመጋገቦትን ያስተካክሉ። በዚህ ዙሪያ የበፊት ፖስታችንን እዚህ ያንብቡ። ከጾምን በኋላ ምን እንመገብ? ✅ የህመም ምልክት ካለብዎ ፤ ፋርማሲ ሄደው መድሀኒት ከመውስድ ይልቅ፤ ሀኪም ቤት ሄደው የተሟላ ህክምና ያድርጉ። ✅ የህምም ማስታገሻ ሲወስዱ ፤ ለጨጓራ ህመም የማያጋልጡትን መውሰድ ይኖርብዎታል። ለዚህም  የጤና ባለሙያ ያማክሩ።      ✅ የጨጓራ ህመም ካለብዎት መድሀኒትዎን ሳያቋርጡ በስርአት ይውሰዱ። ቅባት ያለው ምግብ አዝውትረው/አብዝተው አይውሰዱ።። ቅመም የበዛበት ምግብ ያስወግዱ። ቡናን አይጠጡ። አልኮል ያስወግዱ። ጭንቀት ይቀንሱ። መደምደምያ ሐሳብ በዓላት ሆኑ አከባበራቸው የማንነታችን መገለጫ የአብሮነታችን መታውቂያ  መልካም ባህሎቻችን ቢሆኑም ፤ በበዓላት ጊዜ ያለንን አመጋገብ እንጠንቀቅ። በበአል ወቅት በመጠኑ እንመገብ፣ ቅባት አናብዛ፣ አልክል እንጠንቀቅ። ያስትውሉ ጦሱ ሀኪም ቤት ታክሞ ከመመለስ አልፎ የከፋ ደረጃ ሊያደርስ ይችላል።  ስለዚህም በበአል ጊዜ የሚኖርዎት አመጋገብ በጤናዎት ላይ የተመሰረት እንዲሆን ያድርጉ። እርሶም ተገንዝበው ለሌሎች ያስተምሩ። መልካም በአል!

Why Awareness Isn’t Just Important – It’s a Lifeline In a busy street in Addis Ababa, a young man sits quietly on a bench by the roadside. His eyes are distant; his smile, barely there. He’s not bleeding. He’s not coughing. He has no fever or signs of infection. But he is suffering.   His pain doesn’t show up on lab tests. His mind is searching for solace- a break from life, from the struggle, from the scrutiny, from the fight. He has been fighting his demons to no resolve. He doesn`t scream for attention. Every passerby sees his insincere smile and assumes he`s fine – maybe even lucky. ‘He must have so much to be grateful for’ they think. But he is the unspoken soldier in his own war, silently fighting relentless depression, desperately trying to grasp the tiniest thread of hope. He wonders what’s broken inside him to make him fall this hard. He’s no longer the pillar for his loved ones – he feels like their burden. It’s not that he didn’t try — he just didn’t succeed. Everyone expects him to be tough—because life is tough. So, he hides his scars, masks his pain, and buries his fears.   Until the fight becomes too much to bear.... He smiles. This smile is just misleading, he is just contemplating suicide, quitting the fight. He is but step awa from taking his life. Yet, it is real — and it is deadly. This is the face of mental illness in Ethiopia: invisible, silent, and too often ignored. The Silence Mental health disorders affect one in five people globally, and Ethiopia is no exception. According to estimates, 14.9% -27.6% of Ethiopians live with a major mental illness or substance use disorder. M ental disorders accounted for about 4.0% (4.5% female vs. 3.5% male) of the total burden of diseases from all causes in Ethiopia. But what if this is only the tip of the iceberg?  Unlike broken bones or high fever, mental illness doesn’t always get diagnosed, let alone treated. In many cases, the patient might not even understand there is something wrong with him, like the young man in the story. It is just mental illness. Take Hanna, a mother from Mekelle. Her story is heartbreakingly common: “I have always been happy and healthy in my life. Until something terrible happened to me: my only child died. After that dramatic episode, my life hasn’t been the same. I kept thinking about him, and couldn’t sleep at night. I felt so sad and would be so nervous, and my heart would beat very fast. This made me so worried I thought something bad was going to happen to me as well.”(testimonial from WHO page) Hanna was lucky that she visited a health center where there is a specialized mental health professional. She was diagnosed with depression. She was listened to and not judged. She was supported, not shamed.  With time, she began to recover. The Spectrum When people think of mental health, they mostly assume overt sadness and dramatic psychotic behaviours. But Mental health doesn’t wear a single face. It isn’t always sadness, tears, or visible breakdowns. Sometimes, it’s silence — the kind that builds invisible walls around a person. Other times, it’s excessive talkativeness. For some, this talkativeness might be a psychological defence strategy, where someone desperately tries to fill the void inside with noise. For others, it may stem from manic episodes, where racing thoughts and boundless energy spiral beyond control. Mental health problem spans beyond the notorious depression. It includes mood disorders, personality disorders, psychotic conditions, and more. Some individuals experience hallucinations, hearing voices or interacting with figures only they can see — false entities that feel frighteningly real. Others may carry deep trauma. They relieve the worst moments they wish to forget. Social anxiety, paranoia, and obsessive fears — these are just as real and just as debilitating. For some, the struggle isn`t even emotional; it is physical. Headaches, fatigue, insomnia, chest tightness, appetite changes, and even seizures can be the manifestations. These are not just symptoms of physical ailments, they can be cries for help from a distressed mind. Alas! These manifestations are common in cultured conservative communities where mental health is not readily accepted. It could go for years in disguise, undiagnosed and unnoticed- even by the person experiencing them. Hence, recognizing this wide spectrum of mental health symptoms is essential. The Weight of Stigma In Ethiopia, mental illness is often explained in terms of the supernatural. There is a cultural misunderstanding of mental illness that fuels fear, shame, and silence in most cases. People isolate themselves. Families hide their suffering. The result? Over 90% of people with mental illness receive no formal care. The stigma is compounded by limited access to services, especially outside Addis Ababa. A psychiatrist is termed as ‘ye ebd doctor’, meaning doctor for the crazy. Amanuel Specialized Hospital, a renowned mental health hospital, is termed as ‘ye ebd hakimbet', meaning hospital for crazy ones. Hence, who dares claim to have a mental illness and be treated at a psychiatrist at Amanuel Hospital. They fear the scrutiny and ostracization, which further worsen their mental condition. A Turning Point: Government Commitment and Strategy But there is hope. The Ethiopian government has shown a strong commitment to improving mental health care. Ethiopia has adopted a national mental health strategy since a successful pilot program between 2010 and 2013.  The second national Mental health strategy has been launched since 2020. MhGAP has been in action since 2014. The Ethiopian Ministry of Health has designed a five-year strategic plan  (2020–2025) termed the National Mental, Neurological, and Substance Use Health Program (NMNSP). The aim is to consolidate progress and further reduce the burden of mental, neurological, and substance use (MNS) disorders. Media: The Missing Link in Mental Health Advocacy The media holds enormous power to educate — or to reinforce stigma. For too long, mental health coverage in Ethiopia was virtually nonexistent. But this, too, is changing. 📺 Mainstream Media Efforts National broadcasters like Erq Ma’ed and Ye Aemro Tena now air mental health content weekly. Documentaries and TV segments mark events like World Mental Health Day. Films like Serryet and Selanci  portray trauma, psychosis, and depression with realism and empathy. 📸 The Rise of Social Media Social media is a double-edged sword. It can perpetuate sitgma and misinformation further complicating the mental health awareness gap. On the other hand, Mental health awareness tips like this one can be spread to increase awareness. We can use social media to empower people on mental health. By involving individuals with lived experiences, designing inclusive campaigns, and building interactive mental health platforms, we can educate, support, and heal. What Can You Do? ✅  Talk about it  – Share your story or support someone else’s. ✅  Challenge the stigma  – Educate others and push back on harmful language. ✅  Use your platform  – Whether it’s TikTok, Telegram, or TV — let your voice be a bridge. ✅  Support policy –  Advocate for mental health funding and inclusion in primary healthcare. ✅  Collaborate –  Work with NGOs, media, and ministries to amplify the message. Takeaway! Let’s build an Ethiopia where Hanna’s story is no longer rare. Where mental health is met with compassion, not confusion. The future of our mental health depends on what we do today. Let’s break the silence. Let’s stand together and fight for the mental health of every Ethiopian.   🟢 If you or someone you know is struggling, reach out. Speak up. Help is possible. Healing is real. And you are not alone. 🟢 Resources The burden of mental disorders in Ethiopia, from 1990 to 2019 | Institute for Health Metrics and Evaluation Prevalence of common mental disorder and associated factors among mothers of under five year children at Arbaminch Town, South Ethiopia, 2019 | PLOS One Mainstreaming mental health in Ethiopia Mental, Neurological and substance use Program | MINISTRY OF HEALTH - Ethiopia mhGAP in Ethiopia: Proof of Concept | MHIN

ውበት ለየፈርጁ ቢሆንም ፤ ቆዳችን ውበታችን ነው። የቆዳችን ጤና የ ውበት መለኪያ መስፈርት የሆነውም ለዚህም ነው። የቆዳችን ሁኔታ መልካችንን ይወስናል ፣ በራስ መተማመናችንን ይጨምራል ወይም ያመነምናል። በአሁኑ ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ በሺዎች የሚቆጠሩ የለምጽ ህሙማን አሉ። ነገር ግን በተሳሳተ መረጃ ላይ በተመሰረተ ዝምታ እና መገለል ህመማቸው ተረስቶ ፤ ችግራቸው ተዘንግቷል።  ዛሬ የምናወጋው ስለ ቆዳ ህመም ብቻ አይደለም። ስለ ውበት፣ ስለ ማንነት እና ስለ ክብርም ጭምር እንጂ። በአስቸኳይ መለወጥ ስላለብን ትውፊት ነው የምንነጋገረው።  ለምጽ ምንድን ነው?  ለምጽ ህመም በ ህክምናው ቪትሊጎ (Vitiligo) የሚባል ሲሆን ፤ የቆዳ ቀለም የሚያመነጩ ህዋሳት በአንድም ይሁን በሌላ ምክንያት ሲጠቁ የሚፈጠር ነው። እነኝህ ህዋሳት በመሞታቸው የተነሳ ፤ ቆዳችን ቀለም ማምረት ስለማይችል ፤ በስፍራው ቆዳችን ቀለም አልባ/ ነጭ ይሆናል። ከፊታችን እስከ እግራችን ድረስ ያለ የትኛውም ቆዳ በዚህ ህመም ሊጠቃ ይችላል። ከቆዳ ባሻገር እነኝህ ህዋሳት ስላሉባቸው አይናችንን እና ጸጉራችንንም ሊያጠቃ ይችላል።  በህክምናው ከሆነ ህመሙ አሳሳቢ የደዌ ስጋት/ችግር የለውም። ሆኖም ግን ፤ ከፍተኛ የሆነ የ ስነ ልቦና እና የማህበራዊ ተጽእኖ አለው። የዚህ ቀውስ አስከፊነት ገኖ የሚታየው ፤ በለምጽ ዙሪያ ላይ የተገደበ አመለካከት ያለው ማህበረሰብ መካከል ነው። በአለማችን ከ1-2 % የሚሆን ወይም 70 ሚሊየን አከባቢ የሚገመት ህዝብ በዚህ ህመም ይጠቃል። ከሰሀራ በታች ባሉ የአፍሪካ ሀገራት ላይ የህመሙ መጠን ከፍ ይላል ተብሎ ይታሰባል። በቅርቡ በደቡብ አፍሪካ የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው ፤ በሀገሪቷ የለምጽ ህመም 3% የሚሆነውን የማህበረሰብ ክፍል ያጠቃል። በኢትዮጵያ የለምጽ ህመም ስርጭት ደረጃ የሚያሳይ የሀገር አቀፍ መረጃ ባይኖርም ፤ የቆዳ ህክምና ማእከሎች ከሚታዩ ዋነኛ የቆዳ ህመሞች ውስጥ ይጠቀሳል።  መንስኤው ምንድነው? የለምጽ ህመምን ዋነኛ መንስኤን ሳይንስ ሙሉ በሙሉ የተረዳው ባይሆንም  ፤ የሰውነታችን የበሽታ የመከላከል ህዋሳት የቆዳ ቀለም አመንጪ ህዋሳትን (በልዩ ስማቸው ሜላኖሳይትን) ሲገድሏቸው ህመሙ ይከሰታል። ከዚህም ሌላ የለምጽ ህመም ፦ ዘረመል ጋር ተያያዥነት አለ። ። መረጃዎች እንደሚያሳዩት ከሆነ ከ20-30% የሚሆኑት የለምጽ ህመምተኞች የለምጽ ህመም ያለበት የቤተሰብ አባል አላቸው። ለሰውነታችን ጠንቅ የሆኑት ከብዙ ህመሞች ጋር ተያያዥነት ያላቸው የ ፍሪ ራዲካልስ  (Free Radicals) መብዛት ጋርም ተያያዥነት አለው። ከዚህም ባሻገር በነርቭ ህዋሳት የሚመረቱ አንዳንድ ኬሚካሎች ከለምጽ ህመም ጋር ቁርኝት እንዳላቸው ተገኝቷል። እንዲሁም ከዚህ በፊት ጥቃት የደረሰበት ቆዳ (በቆዳ ህመም ሆነ በጉዳት) ላይ ከጊዜ በኋላ በስፍራው ያሉ የቆዳ ቀለም አምራች ህዋሳት ሲሞቱ ለምጽ ያመጣል።  ማህበረሰባዊ፣ የግል፣ የስራ ጫና ህመሙ እንዲባባስ ያደርጋል ። በለምጽ የተጎዳው የቆዳ ክፍል እንዲሰፋ ያደርጋል። ተጋላጭነት ያለው የማህበረስብ ክፍል ማነው? ለምጽ ህመም ሁሉንም የማህበረሰብ ክፍል ሳይለይ ፤ ከህጻን እሰከ አዋቂ የሚያጠቃ ህመም ቢሆንም ፤ ባብዛኛውን ጊዜ ከ 30 አመት እድሜ በፊት ይከሰታል። የህመሙ ተጋላጭነት በሚከተሉት ላይ ይጨምራል ፦ በቤተሰብ የ ለምጽ ህመም ያለባቸው እና የሰውነታችን የበሽታ የመከላከል ስርአት ችግር ጋር የተያያዘ ህመም (auto immune diseases) ያለባቸው (ለምሳሌ ታይሮይድ ሆርሞን ችግሮች፣ ስኳር ህመም እንዲሁም ሌሎች) የበሽታው ተጋላጭነት በወንዶች እና በሲቶች መካከል እኩል ቢሆንም ፤ ከወንዶች ይልቅ ሲቶች በሽታውን ሪፖርት ያደጋሉ። የህክምና አማራጮቹ ምንድናቸው? የለምጽ ህመም በዘመናዊ ህክምና ዘላቂ መፍትሔ ያለው ባይሆንም ፤ በለምጽ የተጠቃው የቆዳ ክፍል እንዳይስፋፋ የሚያደርጉ ፣ ቀለሙን ወደነበረበት የሚመልሱ የህክምና አማራጮች አሉ። ሆኖም ግን እነኝህ የህክምና አማራጮች ለአብዛኛው የኢትዮጵያ ህዝብ ተደራሽ አይደሉም። በዚህም የተነሳ ብዙዎች ወደ ባህላዊ ህክምና አማራጮች ያመራሉ። በለምጽ ዙሪያ ያለው አስተሳሰብ በበኩሉ ከዘመናዊ ይልቅ ባህላዊ አማራጮችን ያበረታታል። አሁን በህክምና ካሉ አማራጮች ውስጥ ጥቂቶቹ፡ የሚቀቡ መድሀኒቶች በውስጣቸው ኮርቲኮስቴሮይድ የያዙ የቆዳ መድሀኒቶች ፤ የሰውነታችን የበሽታ የመከላከል አቅም ስለሚያለዝቡ ቀድመው ከተጀመሩ የቆዳን ቀለም ሊመለስ ይችላል። ህመሙንም መቆጣጠር ይቻትላል። እንደ ፊት ያሉ አሳሳቢ ቦታዎች ጋር ከሆነ ደግሞ ሌሎች አምራጭ መድሀኒቶችን መጠቀም እንችላለን። የብርሀን ህክምና ቀለል ያለ የብርሀን ህክምናዎችን በመጠቀም የቆዳ መልክን መመለስ ይቻላል። የጸሀይ ብርሀን በተፈጥሮ የቀለም አምራች ህዋሳቶች ቀለም አብዝተው እንዲያመርቱ በማድረግ ፤ ቅየቆዳ ቀለማችን ላይ ከፍተኛ ተጽእኖ አለው። ለዚህም ጸሀይ ብዙ ሲመታን መልካችን ይጠቁራል። በተቃራኒው ደግሞ ጸሀይ ለረዥም ጊዜ ካለገኘን እንገረጣለን። ይህም ህክምና አርተፍሻል የጸሀይ ብርሀንን (UVB) የተጎዳው የቆዳ ክፍል ላይ በማድረግ ፤ የተዳከሙት ቀለም አምራች ህዋሳት እንዲነቃቁ ፤ ቀለም ማምረት እንዲጀምሩ ያደርጋል። ህክምናው የቆዳ ቀለም የመመለስ አቅም ያለው ቢሆንም ፤ በቀላሉ አይገኝም። የቀዶ ጥገና ህክምና የለምጽ ህመሙ መስፋፋት ያቆመ ከሆነ እና አነስ ያለቦታን ከሆነ ያጠቃው ፤ በቀዶ ህክምና የተጠቃው ቆዳ በጤነኛ ቆዳ እንዲተካ ማድረግ ይቻላል። እንዲሁም የ ቆዳ ህዋሳቶቹን ንቅለ ተከላም ማድረግ ይቻላል። ነገር ግን ህክምናው በኢትዮጵያ በስፋት የለም። የመዋቢያ አማራጮች በሜካፕ በለምጽ የተጠቃውን የሰውነት ክፍል መከለል/ማረም/ ማስተካከል ይቻላል። የስነልቦና ድጋፍ በዚህ ህመም ለተጠቁ ሰዎችን ማማከር ፤ እንዲሁም ማህበረሰባዊ ድጋፍ መስጠት አስፈላጊ ነው። እነኝህ ግለሰቦች በማህበረሰብ የተሳሳተ አስተሳስብ የተነሳ ፤ የአእምሮ ጤና እክል ያጋጥማቸዋል። ነገር ግን ባሉ የአእሞሮ ጤና ሐኪም ውስንነት ፤ የ ስነልቦና ድጋፍ ለእነርሱ ተደራሽ ላይሆን ይችላል። የመገለል ምእራፍ እና የአእምሮ ጠንቁ የለምጽ ህመምን ባብዛኛውን ጊዜ በተሳሳተ መንገድ እንረዳዋለን። በተለይም በገጠር የሚኖሩ ማህበረሰቦች የለምጽ ህመምን ከእርግማን፣ ከክፉ መናፍስት ወይም ከመለኮታዊ ቅጣት ጋር ያዛምዱታል።  ይህንን አስመልክቶ በመቀሌ የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው፡- 48% የሚሆኑት ለምጽን ከሊፕረሲ ህመም ምልክት ጋር ያሳስቱትታል። 28% የሚሆኑት በመንፈሳዊ ችግር የተከሰተ ነው ብለው ያስባሉ። 24% የሚሆኑት በቡዳ የሚመጣ ነው ብለው ያስባሉ። 36% የሚሆኑት በኃጢያት ምክንያት እንደሚመጣ ያምናሉ። አንድሶስተኛ የሚሆኑት ከኢንፌክሽን ጋር ያያይዙታል። እራሶትን ለትዳር እያዘጋጀ ያለ አፍላ ወጣት አድርገው ያስቡ እስቲ... ድንገት ለ ትዳር ያጩት ሰው የለምጽ ህመም ሲያጋጥምዎ ጋብቻውን ቢያፈርስ ምን ይሰማዎታል? እርስዎ ለምጽ ስላለብዎ ቤተሰብዎ በእርስዎ የተነሳ ቢሸማቀቅስ ? የእርሶን ህመም አፍሮበት ለመደበቅ ቢጥርስ? ይህ መገለል ከባድ የሆነ ተጸእኖ አእምሮ ላይ ይፈጥራል። በራስ መተማመንን ይገድላል። መልካችን ጉድለት/ጉድፈት እንዳለበት እንዲሰማን ያደርጋል። ከዚህም ጫና ለመሸሽ ከማህበረሰባዊ ትስስሮች ራስን ማግለል ይመጣል። ቤተክርስትያንም ለመሄድ የሚፈሩ ጥቂት አይደሉም። ይህንን መገለል ተከትሎ ታድያ የአእምሮ ጤና እክል ይፈጠራል።   አለምአቀፍ ጥናቶች እንደሚያሳዩት ፤ ከግማሽ በላይ (54.5%) የሚሆኑት የለምጽ ህመምተኞች የጭንቀት ህመም አለባቸው። ከዚህ ውስጥ ወደ አንድ ሶስተኛ የሚሆኑት ፤ እጅጉን የጠነከረ ጭንቀት ይኖርባቸዋል። በኢትዮጵያ በለምጽ ዙሪያ የተሰራ ጥናት ባይኖርም ፤ ረዥም ጊዜ የሚቆይ የ ቆዳ ህመም ካለባቸው ሰዎች መሀከል 23.6% የጭንቀት ህመም አለባቸው። ይህው ጥናት እንደሚያሳየው ፤ የጭንቀት ህመሙ በማህበረሰብ ደረጃ መገለል የሚያደርሱ የቆዳ ህመሞች መሀከል ይበረታል።  የጤና አቅማችንስ ለምጽን ለማከም የቱ ጋር ይገኛል?  በኢትዮጵያ የቆዳ ህክምና ተደራሽነት በጣም የተገደበ ነው።  ያሉን የቆዳ ስፔሻሊስት ሀኪሞች በመቶዎች ቢቆጠሩ ነው። ይህ ደግሞ ለሙሉ ኢትዮጵያ ህዝብ በቂ አይደለም። አንድ የቆዳ ሀኪም በሚሊየኖች ለሆኑ ኢትዮጵያውያን ህክምና መስጠት ይኖርበታል ። ከእነኝህ ቆዳ ሀኪምች ውስጥ አብዛኞቹ በከተማዎች ውስጥ ሲገኙ ፤ ከእነርሱም መሀከል ትልቁ ቁጥር ያለው አዲስ አበባ ከተማ ውስጥ ነው። ይህ ደግሞ የገጠሩ ማህበረሰብ ወደ ባህል ህክምና ባለሙያዎች እንዲያዘነብል ይገፋፋዋል። ለቆዳ ህክምና አስፈላጊ የሆኑ ግብአቶችም በብዛት አይገኙም። ለዚህም የህክምና አማራጮችቱ የተገደቡ ይሆናሉ። ሲገኙም ዋጋቸው ከፍ ያለ ይሆናል።   ግንዛቤ የመፍጠር ግዴታ አለብን በዚህ ዙሪያ እስከአሁን ያለው ለውጥ መልካም ነው። ጥቂት የማይባለው የማህበረሰብ ክፍል አስተሳሰቡ ተሻሽሏል። በዚህም ዙሪያ ላይ እየሰሩ ያሉ አንዳንድ አካልት አሉ።  ለምጽን እንደ ጉድለት ሳይሆን እንደ ልዩነት፣ ውበት እና ጥንካሬ የሚያሳዩ ዓለም አቀፍ እንቅስቃሴዎች ፤ ወደ ኢትዮጵያ መድረኮች መድረስ ጀምረዋል። ሆኖም ግን ገና ይቀረናል። ከትንሽ እስከ ትልቁ የማህበረሰብ ክፍል ስለ ለምጽ እና መንስኤው አጥርቶ መረዳት ይኖርበታል። የዛኔ ነው መገለል ፈጽሞ ሊቆም የሚችለው። በምእራቡ አለም የውብት መገለጫ አድርገው ለምጽ ያለባቸው ሞዴሎች ሲስፋፉ ፤ እኛ ግን ለምጽ ያለባቸውን የማህበረሰብ ክፍል በ ጎሪጥ እያየን መኖር ማቆም አለብን። ለዚህም ማህበራዊ ሚድያዎች ላይ ሰፋ ያለዘመቻ ያስፈልጋል።   ማሳረጊያ ሀሳብ የለምጽ ህመም መፍትሔው ከሆስፒታል ደጅ አያልቅም። በማህበረሰብ ውስጥም እገዛ ያስፈልገዋል። የጉድለት/ የጉድፍ ምልክት ሳይሆን የጉራማይሌ ተፈጥሮ አንዱ የሚስብ መልክ ተደርጎ መወሰድ ይኖርበታል። በእንግዳ ተቀባይነት፣ በባህሉ እና በትውፊቱ ለሚኮራ ማህበረሰብ ይህን ማስተዋል ምኑ ነው?

ይህንን በሚያነቡበት ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ ቢያንስ አንድ ህጻን በተመጣጠነ ምግብ እጥረት እየተጠቃ ይገኛል። በልቶ ሳይጠግብ ፤ ወደ ትምህርት ቤት የሚጓዝም ልጅ አለ። በድህነት የሚያስፈልጋትን መመገብ የተሳናት ፤ ጸንሳ የተራበች ፤ አንድ እናት አለች። ልጇን በደንብ ለመመገብ ፤ የጡት ወተት ትታ ፤ በቆሮቆሮ ወተት እያሳደገች ያለች እናት አለች። የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ሁልጊዜ ከረሀብ ጋር አይገናኝም። መልኩ —አቅማቸው የደከሙ ፣ ጉጉ የህጻናት አይኖች ብቻ ሊሆን ይችላል።  መልኩ የተሳለ አእምሮ መጥፋት ፣ በትምህርት መውደቅ ሊሆን ይችላል። አናስተውለውም እንጂ ፤ የአንድ ልጅ የነገ አቅሙ በዛሬ ምግብ እጥረት እየተመዘበረ ነው። ይህ አስከፊ  የተመጣጠነ ምግብ እጥረት በየእለቱ በፀጥታ እየተከሰተ ይገኛል። ከበስተጀርባ ያሉት ቁጥሮች ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታት ውስጥ ሀገራችን ኢትዮጵያ በህጻናት ጤና ላይ ጉልህ መሻሻል አሳይታለች። ሆኖም ግን ፤ አሁንም ያለው ቁጥር እጅጉን አሳሳቢ ነው። በቅርብ የወጡ መረጃዎች እንደሚያሳዩት ከሆነ፡- በኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙ ከአምስት አመት በታች ከሆኑ ህጻናት መካከል አንድ ሶስተኛ በላይ የሚሆኑት (38.6%) ተቀንጭረዋል — ለእድሜያቸው በጣም አጭር ናቸው።  ሰባት ፐርሰንት የሚሆኑት ደግሞ አሳሳቢ የሰውነት ክሳት አለባቸው—ለቁመታቸው በጣም ቀጭን ናቸው። በኢትዮጵያ ውስጥ ካሉ 20 ህጻናት ሶስቱ በከባድ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት (SAM) ይጠቃሉ። ይህ ከባድ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት በአለም ደረጃ ከ 5 አመት በታች ላሉ ህጻናት ሞት ዋነኛ ተጠያቂ ነው።   ካስተዋልን ከእያንዳንዱ ቁጥር ጀርባ ቢያንስ አንድ ህጻን አለ።  ወደፊት መሐንዲስ፣ ዶክተር፣ ኢንጂነር፣ ፓይለት የመሆን ተስፋ ያለው ፤ አንድ ጨቅላ ህጻን አለ። ይህ ህጻን ራሱን ሳያቅ ነገው እየተሰረቀ ነው። የተስፋው ሌባዎች ደግሞ የአመጋገብ ጉድለት  እና የዘገየ እርምጃ ናቸው። መቀንጨር ምንድን ነው? ስለመቀንጨር ማወቅ አስፈላጊ የሆነው ለምንድን ነው? መቀንጨር የ ቁመት ማጠር አይደለም። ቁመት በተፈጥሮም ይሁን ወይም በተለያየ ህመም ምክንያት ሊያጥርም ሊረዝምም ይችላል። መቀንጨር ሥር የሰደደ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ጋር ተያይዞ ፤ የሰውነታችን የቁመት መጠን በተፈጥሮ መሆን ከሚችልበት ሳይደርስ በቋሚነት ሲገታ ነው። ይህም የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ምልክት ነው።   በተለይም በመጀመሪያዎቹ 1000 ቀናት ውስጥ (ከልጁ መፀነስ ጀምሮ እስከ ህጻኑ ሁለተኛ አመት ድረስ) ያለው የአመጋገብ ሁኔታ ፤ የአንድን ህጻን እድገት እንዲሁም ቁመና ይወስናል። በዚህ ጊዜ ውስጥ ሰውነቱ በመገንባት ላይ ይገኛል። የነርቭ ህዋሳት ተፈጥረው ስለሚያልቁ ፤ የአእምሮ አቅም ይወሰናል። የበሽታ መከላከያ ስርአት አወቃቀርም ፈር የሚይዘው በዚህ ጊዜ ውስጥ ነው።  ለዚህም በዚህ ጊዜ ውስጥ የተመጣጠነ ምግብ በበቂ ሁኔታ የተመገበ ልጅ ፤ በትምህርቱ ውጤታማ፣ የአስተሳሰብ ምህዳሩ የሰፋ ፣ የበሽታ የመከላከል አቅሙ የደረጀ እንዲሁም አድጎ በስራው ውጤታማ ይሆናል። በበቂ ደረጃ የተመጣጠነ ምግብ ያልተመገቡ ልጆች በበኩላቸው ፤ ከቁመናቸው ባሻገር ህይወታቸውም የተቀነጨረ ይሆናል። ሩጫ ውድድር ላይ ነዎት እንበል፤ እርሶ ውድድሩን ከመነሻው እንዳይጀምሩ ተከልክለው ወደ ኋላ ብዙ ርቀት ተመልሰው እንዲጀምሩ ቢገደዱስ? ከዚህም አልፎ የሚሮጡት ያለ ጫማ ቢሆንስ? እንደ አበበ በቂላ አሸንፋለው እንደማይሉ እርግጠኛ ነኝ። የማሸነፍ እድሎት አይርቅም? ውድድር ውስጥ ከሌላው እኩል ለመሆን አታካች አይሆንቦትም? በተመጣጠነ ምግብ ጉድለት ቋሚ ለውጥ የመጣባቸውም ህጻናት ፤ አቅማቸው በምግብ ጉድለት ከተፈጥሮአዊ ደረጃው ተሰርቋል። ለዚህም  መሆን የሚችሉት ፣ መስራት የሚችሉት ፣ ማትረፍ የሚችሉት የተፈጥሮ አቅማቸው ላይ አይሆንም። ከባድ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት፡ አስጊው ችግር ከመቀንጨር አንጻር ይህ ከባድ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት እጅጉን አስጊ ችግር ነው።  መቀንጨር ቋሚ ለውጥ ከማምጣት ፤ የተፈጥሮ አቅምን በቋሚነት ከማሳነስ ባሻገር ፤ አፋጣኝ የህክምና እርዳታ የሚያስፈልገው ችግር አያስከትልም። በተቃራኒው ከባድ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ያለባቸው ህጻናት ፤ ያለው የምግብ እጥረት ከባድ ከመሆኑ የተነሳ ፤ ሰውነታቸው ስራውን በስርአት እንዳይሰራ እክል ያጋጥመዋል። ከጸጉራቸው እና ከቆዳቸው ጀምሮ እሰከውስጥ ሰውነት አካላት ስራቸው ይስተጓጎላል።   እነኝህ ህጻናት ሰውነታቸው የውሀ እጥረት ይኖርበታል። ሲታዩ የከሱ ፣ እንደ ህጻን ልጅ ድንቡሽቡሽ ሳይሆን ጉንጫቸው የጎደጎደ፣ የደረት አጥንታቸው የወጣ፣ ሆዳቸው ያበጠ ፣ ጸጉራቸው መልኩ ለውጦ መቅላት የጀመረ፣ እንዲሁም እግሮቻቸው ያባበጡ ሊሆኑ ይችላሉ። የሰውነታቸው የበሽታ መከላከል አቅም ስለተመናመነም ፤ ደግመው ደጋግመው በበሽታ ይጠቃሉ።   ይህንሙሉ በሙሉ ልንከላከለው የምንችለው  ሰቆቃ ነው። በህክምና እርዳታ የከፋ ችግር ሳያስከተል ወይም ሞት ሳያደርስ መመለስ ይቻላል። ነገር ግን በዚህ የተነሳ በሺዎች የሚቆጠሩ ፤ የአገራችን ተስፋ የሆኑ ፤ ቦርቀው ያልጠገቡ ህጻናት በየዓመቱ ይሞታሉ። ይህ ለምን ይከሰታል? ሀገራችን ኢትዮጵያ የምግብ ዋስትና ችግር ያለባት ፤ በምሮቶቿ ህዝቦቿን መሉ በሙሉ መመገብ አቅም ያልደረሰች መሆኗ አለምአቀፋዊ እውነታ ነው። ባለፉ አመታት ይህንን ለማሻሻል ጥረት ብታደርግም ፤ ይህ የምግብ እጥረት በበርካታ ምክንያቶች እየተባባሰ ይገኛል። ለዚህም የ አየር ንብረት ለውጥ ፣ ድርቅ እና የግጭቶች መባባስ ተጠቃሽ ናቸው። የንፁህ ውሀ አቅርቦት እና የንጽህና አጠባበቅ ውስንነትም ለዚህ ተጠያቂ መንስኤ ይሆናሉ። ከዚህ ባሻገር ትልቅ ድርሻ የሚወስደው የእናቶች አመጋገብ ልምድ ነው። የነፍሰጡር እናቶች አመጋገብ የተገደበ ከሆነ ፤ በ ማህፀን ውስጥ የጽንስ እድገት ይገደባል። ይህም የአመጋገብ ችግር ደግሞ ፤ በእናቶች የግንዛቤ ጉድለት እና የ ኢኮኖሚ አቅም ሊመጣ ይችላል። ከወሊድ በኋላም እናቶች የጡት ማጥባት እና የተጨማሪ ምግብ አሰጣጥም ይህንን ችግር ሊያባብሰው ይችላል። አንዱ ጋር መስበር ካልተቻለ ፤ ይህ የምግብ ጉድለት የማይለቀን ተወራራሽ አዙሪት ነው። በድህነት/ በእውቀት ማነስ ምክንያት የተመጣጠነ ምግብ ጉድለት  የነበረባት እናት ፤ አርግዛ ክብደቱ ያነሰ ህጻን ትወልዳለች። ልጇ የተመጣጠነ ምግብ ሳትበላ ታድጋለች። በዚህም መቀንጨር ያጋጠማት ልጅም ጎልምሳ ስታረግዝ ፤ በተቀነጨረ ማህጸኗ ውስጥ የሚያድገው ጽንስም እድገቱ ይገደባል። ይህ ዑደት ይቀጥላል። ስለዚህ ለእናቶች ግንዛቤ ሰጥተን ፤ አቅማቸውን ገንብተን ፤ የተመጣጠነ ምግብ አቅርበን ፤ ይህንን አዙሪት ማቆም ይኖርብናል። የተሰወረው ዳፋ፡ የከሸፈው የኢኮኖሚ ኃይል የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ተጽእኖ ከጤና ተሻግሮ ፤ አገራዊ ምርታማነትን እና ኢኮኖሚያዊ ዕድገትን ያሰናክላል። ገና በለጋ እድሜያቸው በተመጣጠነ ምግብ እጥረት የተጎዱ ወጣቶች ትምህርታቸውን የማቋረጥ እድላቸው ያየለ፣ ስራ የማግኘት እድላቸው አነስተኛ እና ለከባድ በሽታዎች የመጋለጥ እድላቸው ከፍተኛ ይሆናል። ይህ ማለት አገሪቷን ወደፊት ለማራመድ ጥቂት የፈጠራ ስራዎች፣ ጥቂት ሥራ ፈጣሪዎች፣ ጥቂት የተካኑ ሠራተኞች ይኖራሉ ማለት ነው። ለዚህም ትርፋማነት ይጓደላል ፤ የአገር ኢኮኖሚም መሆን ከሚችለው ደረጃ ሳይደርስ ከሽፎ ይቀራል።   የ2021 የኢትዮጵያ ህብረተሰብ ጤና ኢንስቲትዩት እና የዩኒሴፍ ያወጡት ሪፖርት እንደሚያሳየው፡- በልጅነታቸው የተቀነጨሩ ህጻናት አድገው ወደ ስራ ሲሰማሩ ፤ ከእኩያቻቸው አንጻር  22% ያነሰ ገቢ ያገኛሉ። የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ኢትዮጵያን በዓመቱ በግምት ከ1.3 ቢሊዮን ዶላር (55.5 ቢሊየን ብር) የሚገመት ምርታማነት እጦት እና ለጤና አጠባበቅ ወጪ ይዳርጋል። ኢትዮጵያ በልጅነት የሚያጋጥም የተመጣጠነ ምግብ እጥረት በሚያስከትለው የረዥም ጊዜ መዘዞች ምክንያት በየዓመቱ 16.5 % የሚገመተው የሀገር ውስጥ ምርት ታጣለች። እስቲ አስቡት ለእያንዳንዱ 6 ብር የሚገመት የኢኮኖሚ አቅም አንድ ብር በተመጣጠነ ምግብ እጥረት ምክንያት ይጠፋል። መቀንጨር ከግለሰብ አልፎ የሀገርን ኢኮኖሚ ይቀነጭራል ማለት ይሄ ነው። ታዲያ ምን ማድረግ እንችላለን? መፍትሄዎቹ ሳይታለም የተፈቱ ናቸው። አዲስ አይደሉም እናቃቸዋለን። ውድም አይደሉም። ከኛ የሚፈለገው ቁርጠኝነት ነው። ለውሳኔ ማርፈድ የለብንም። ✅ በእናቶች እና ህፃናት አመጋገብ ላይ (በተለይ በመጀመሪያዎቹ 1,000 ቀናት ውስጥ) በሁሉም ባለድርሻ አካላት በደንብ መሰራት ይኖርበታል። ✅ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ፕሮግራሞችን ማገዝ እና ማጠናከር ላይ አሁንም በይበልጥ መሰራት አለበት። ✅ በተለይ እንደማህበረሰብ ሴቶችን በትምህርት እና በገቢ ማብቃት ይኖርብናል። ምክንያቱም የእናቶች እውቀት የልጆች/ የቀጣዩ ትውልድ የህይወት መስመር ነው። ✅ በየሚዲያው እና በ ማህበራዊ ድህረገጾች ከሚለቀቁት የተጓዳኝ ምግብ ማስታወቂያዎች ተቆጥበው እናቶች ለመጀመሪያ 6 ወራት የጡት ወተት ብቻ እንዲሰጡ ማስተማር ይኖርብናል። ከ6 ወራት በኋላ ለሚጨመሩ ምግቦች የተመጣጠነ ምግብ እንዲጠቀሙ መምከር ይኖርብናል። የህጻናት አመጋገብ ላይ መስራት እጅጉን አትራፊ ነው። መቀንጨርን ለማስወገድ የማናወጣው አንድ ብር እስከ 16 ብር ይመልሳል።  ምን ያስባሉ? ለህጻናት የተመጣጠነ ምግብ አስፈላጊነት ግንዛቤ አስጨብጠው መቀንጨርን ይግቱ። የተቀነጨረ ልጅ የሌለበትን ኢትዮጵያን እንፍጠር!