Tuberculosis (TB) is one of the oldest diseases known to humanity, yet it remains a leading infectious killer in the 21st century.  Though COVID-19 may have dominated global attention as a respiratory illness in recent years, TB has been devastating communities since ancient times. Especially in Ethiopia, it remains a major public health crisis . The Scope of the Crisis Ethiopia is listed among the 30 high TB burden countries  globally by the World Health Organization (WHO). In 2022 alone: An estimated 151,000 people  developed TB in Ethiopia. Around 23,000 people died  from the disease — that’s over 60 deaths per day . Roughly 27,000 cases  involved children under 15. Nearly 12,000 cases  were estimated to be drug-resistant TB , with 1,200 confirmed  as multidrug-resistant (MDR-TB). An estimated 20–25% of TB patients were co-infected with HIV , significantly complicating treatment. But here is the paradox: TB is curable So, why is Ethiopia losing 60 persons per day? Because TB is a master of disguise. It’s more than just an infection — it’s a great masquerader . It can not imitate many other illnesses and often goes unrecognized. Even worse, it can lie silently in the body for years as latent TB. In fact, millions of Ethiopians are living with Latent TB , waiting for the immune system to weaken. Stress, malnutrition, or chronic illnesses (like HIV) will trigger a strike. That is why it is common among debilitated/ weakened individuals. It’s not a new infection — it’s the old enemy returning.   We must understand this: TB is not only a health issue but also a socioeconomic one . It affects the poorest and most vulnerable, often those living in overcrowded homes, malnourished, or with limited access to healthcare. It is a disease rooted in inequality.   Understanding TB: The Biology TB is caused by the bacterium Mycobacterium tuberculosis . It primarily affects the lungs, but it is capable of attacking virtually any organ. It is mostly spread through airborne particles released when an infected person coughs, sneezes, or speaks . The good thing is that not everyone who is infected becomes sick. However, one infected person will spread the bacteria to 4 individuals living around him.  Common Symptoms of Respiratory TB include: 🤧 Chronic cough (lasting 2+ weeks) 🌙💦 Night sweats 🌡️ Fever and chills 😓 Fatigue ⚖️ Weight loss 🫀 Chest pain and coughing blood (in severe cases) Why Is TB Still So Prevalent in Ethiopia? Despite its preventable and curable nature, TB still thrives in Ethiopia. Why? 1.     Limited Access to Healthcare Despite improvements in primary health care coverage, rural and remote communities often lack TB diagnostic labs and trained personnel. Hence, m any people are diagnosed late. By then, they’ve already infected others. 2.     High Burden of HIV The burden of HIV in Ethiopia is relatively High. TB often coexists with HIV. It is the leading cause of death among people living with HIV . 3.     Multidrug-Resistant TB (MDR-TB) Due to inconsistent adherence to TB medication, there is a rise in MDR-TB in Ethiopia, which is becoming a major threat in Ethiopia.  This happens mostly due to poor health literacy, long treatment duration, or drug run-outs (stock-outs).  The management of MDR-TB is more costly and less effective with even more side effects. Hence, the treatment gets complicated. 4.     Stigma and Misinformation There is widespread misinformation about TB disease and its management prevalent among the community. This misinformation breeds mistrust in the healthcare system, in the diagnosis, and the medications themselves. Hence, patients will be reluctant to seek care or lack the commitment to adhere to the medication.  The problem goes even deeper. There is a stigma or social exclusion following the diagnosis of TB. It implores the patients to deny their illness, skip follow-up visits, or abandon treatment.   5.     Urbanization and Internal Displacement The urbanization and rapid population growth visible in contemporary creates slums, and overcrowding. These conditions, alongside the displacement due to conflict or drought, have created fertile ground for airborne diseases like TB. Progress Made — But Not Enough Ethiopia has made commendable progress : DOTS (Directly Observed Therapy, Short-course)  has been scaled nationwide since the early 2000s. The treatment success rate  stands at 88% , which is above the global average after our treatment strategy. TB diagnostic and treatment services are virtually found at the Health center level. Community Health Extension Workers (Health Army)  have brought awareness and referrals closer to the household level. Despite these progresses, the TB case detection remains below the global target.  Still, a fifth of the cases are undiagnosed or unreported.   The Good News? Ethiopia Has a Plan. A Bold One. The Federal Ministry of Health , under the National Strategic Plan (NSP) 2021–2026 , has launched a powerful vision to beat TB once and for all. Here’s what Ethiopia aims to achieve by 2026: ✅ Reduce TB incidence  from 151 to 91 per 100,000  population. ✅ Cut TB deaths  from 22 to just 7 per 100,000 . ✅ Lower catastrophic TB-related costs  to ≤ 25%  of affected families. ✅ Increase DR-TB treatment coverage  from 46% to 90% . ✅ Raise DR-TB treatment success  from 72% to 80% . To achieve these goals, the Ethiopian Federal Ministry of Health has rolled out a smart, people-centered plan. From door-to-door care and faster testing to one-stop TB/HIV services and engaging all healers (including religious and traditional healers). TB prevention is being prioritized in high-risk settings  like schools, prisons, and refugee camps. No one is left behind. The focus is on reaching high-risk areas, making drug-resistant TB treatment fair and accessible, and using real-time data and local innovation to stay ahead. Remember this Is Not Just a Government Problem. It’s a National Mission. Every Ethiopian can play a role in ending TB. Your role includes: 🫁 If someone has a cough that has lasted more than two weeks, encourage them to get tested. 🔬 🤝 If a friend has TB — support them while protecting yourself from TB 💊   📢🏫 If you're part of a school, mosque, business, or social groups — share TB facts.  🕌 🌐📲 If you're online, talk about it . Make TB visible. Share this post. 🌐💬   Last Stop: The Fight is Winnable TB is not a mystery — we know how it spreads, how to diagnose it, and how to cure it. Ethiopia has the infrastructure, the policy framework, and the momentum to eliminate TB. This can be achieved only if efforts are sustained, scaled, and supported by the public. 🗣️ Let’s talk about TB. Let’s fight it together! End TB now! Not someday! Resources 2022 Global Tuberculosis report country profile- Ethiopia Population structure and spatial distribution of Mycobacterium tuberculosis in Ethiopia | Scientific Reports Tuberculosis and Leprosy | MINISTRY OF HEALTH - Ethiopia

ትኩሳት፡ ትኩሱ የትምህርት ተስፋ የዛሬ አምስት አመት በፊት  የአስራ ሁለተኛ ክፍል  ትምህርቱን  ጨርሶ ፤ ወደ ዩንቨርስቲ የተመደበው ጉጉው ተማሪ፤ ቀጣዩ ህይወትን የሚያቀናበትን የእውቀት ስንቅ ለመሰነቅ ፤ ትምህርቱን እና ነገውን ብቻ አስቦ ፤ ነበር ጥቅምት ላይ የተጓዘው። በወቅቱ ግን ስለወባ ህመም አደገኝነት ሆነ ፤ ስለወባ መከላከያ መድሀኒት መውሰድ ፤ ብዙም እውቀት አልነበረውም ነበር። በፊት በመሀል አዲስ አበባ ይኖር የነበረ ይህ ተማሪ ሀሳቡ ጭንቁ መሀል የወባ በሽታ አልነበረም። የሚማርበት ዩንቨርስቲ ያለበት አከባቢ ወባ የተንሰራፋበት ስለነበር ፤ ትምህርቱን በጀመረ ገና በሁለተኛ ወር ላይ ፤ ትኩሳት፣ ራስ ምታት እና ብርድብርድ የሚል ስሜት ይሰማው ጀመር። ግቢው ውስጥ ሌሎች ተማሪዎች ሲታመሙ ቢያይም ፤ ፈተና ወቅት ላይ ስለታመመ ፤ ህመሙ ሲጠንከር ነበር ወደ ህክምና የሄደው። ባደረገው ምርመራ ፋልሲፓረም እና ቫይባክስ የሚባሉ የወባ ተህዋሳት ደሙ ላይ ስለታየ ወዲያውኑ ህክምና ጀመረ። መድሀኒቶቹን በጀመረ በቀናት ጊዜ ውስጥ ምልክቶች መጥፋት ጀመሩ። ከህመሙ በሙሉ ቢያገግምም ፤ በህመም ላይ ሆኖ የተፈተነው ፈትና ውጤት ተበላሸበት። በዩንቨርስቲ ቆይታው ሙሉ ድንገት እረፍት ካጣ ወይም ምግብ ከተራበ ፤ የወባ ህመሙ (ቫይቫክስ) እያገረሽ ያስቸግረው ነበር። ይህ ወባ ወደተንሰራፋበት አከባቢ ለትምህርት ወይም ለስራ የሚሄዱ ሰዎች ታሪክ ነው። ይህ ተማሪ በህክምና እርዳታ ቢተርፍም ፤ ብዙ ኢትዮጵያውያን በየአመቱ በወባ ይሞታሉ።  የወባ/ንዳድ በሽታ ከጥንት ጀምሮ የኢትዮጵያ ህዝብን (በተለይም በቆላው አከባቢ የሚኖሩ ማህበረሰቦች) ሲያጠቃ የኖረ ህመም ነው። የሐረር አገረ ገዢ የነበሩት ፤ የአጼ ሚኒሊክ ቀኝ እጅ የ አጼ ኃይለስላሴ አባት ራስ መኮንንም ሳይታሰብ የሞቱት ፤ በዚሁ በንዳድ በሽታ ነው። 📍 የወባ ጫና በኢትዮጵያ ፡ ሀገር አቀፍ አደጋ   ወባ (በተለምዶ ንዳድ) የሚባለው ህመም ፤ በ ወባ ትንኝ አማካኝነት የሚያጋጥም ህመም ነው። በኢትዮጵያ በተለይም ከአምስት አመት በታች የሆኑ ህጻናት እና ነፍሰ ጡር እናቶችን ከሚያጠቁ እና ለሞት ከሚዳርጉ ዋነኛ ህመሞች አንዱ ነው።  የወባ በሽታ ተግላጭነት ስርጭት በኢትዮጵያ ፡ ከኢትዮጵያ ጤና ሚኒስተር የወባ ማስወገድ እቅድ (2021-2025) የተወሰደ እ.ኤ.አ በ 2024 የዓለም ጤና ድርጅት እንደገለጸው፡- እ.ኤ.አ. በ 2024ዓ.ም በመጀምሪያ 10 ወራት ውስጥ ብቻ በኢትዮጵያ 7.3 ሚሊዮን  የወባ  በሽተኞች  ሪፖርት  የተደረገ  ሲሆን ፤ ከ እነኝህም  ማዕከል ከ 1157 የሚሆኑት በወባ ምክንያት ሞተዋል። ከኢትዮጵያ ህዝብ ውስጥ ሁለት ሶስተኛ የሚሆነው ፤ የወባ በሽታ በተጠቁ ወይንም በተንሰራፋባቸው አካባቢዎች ይኖራሉ። በአብዛኛው የአገሪትዋ ክፍል ወባ በዋነኝነት የሚንሰራፋው ፤ ክረምትን ተከትሎ ባሉት የመጀመሪያ ወራት (መስከረም እስከ ታህሣሥ) ነው። ይህም የወባ አስተላላፊ የሆነችው ትንኝ መራባት ጋር ይያያዛል። ዋነኛው ወንጀለኞች የወባ በሽታን የሚያመጡ አምስት የበሽታ አምጪ ተሕዋሳት ቢኖሩም በዋነኝነት በኢትዮጵያ የሚጠቀሱት ሁለት አይነቶች ናቸው። እነኝህም፦ ፕላዝሞዲየም ፋልሲፓረም፡  በሽታው  የጠነከረ ፣  ፈጣን ፣  ጥቃቱ የደረጀ  ፣  ገዳይ  እና  ለብዙ  ወባ ሞት ተጠያቂ ነው። ፕላዝሞዲየም ቫይቫክስ፡   በመድሀኒት  ቢታከምም ፤ ጉበት  ውስጥ  ተደብቆ ፤  ሰውነት  ሲደክም ፤  እያገረሽ ለረዥም  ጊዜ የወባ  ህመም  የሚያመጣ  ተሕዋስ ነው።  🚨ምልክቶቹ ምንድን ናቸው? ወባ ወዳለበት አከባቢ ከተጓዙ እና በድንገት እነኝህን ምልክቶች ካሳዩ ፤ አይቆዩ በአፋጣኝ ወደ ህክምና ተቋም ሄደው ምርመራ ያድርጉ። ህመሙ ሲጀምር ቀለል ባለ ድካም፣ ራስ ምታት ፣ ብርድ ብርድ ማለት እና ትኩሳት ሊኖረው ይችላል። እንደ ጉንፋን የሚመስል ምልክትን አንዳንዴ ስለሚያሳይ ፤ የወባ ህመምን የማያቅ ታማሚን እንዲዘናጋ ያደርገዋል። ዋና ዋና ምልክቶቹ መሀል የሚከተሉት ይገኙበታል። ከፍተኛ ትኩሳት (እያረፈ የሚመጣ ወይም ፣ ማቋረጥ የሌለው ሊሆን ይችላል) ትኩሳቱን ተከትሎ ላብ ይኖራል ብርድ ብርድ ማለት እና ማንቀጥቀጥ ራስ ምታት (ከባድ የሆነ) ድካም የጡንቻ እና የመገጣጠሚያ ህመም ማቅለሽለሽ እና ማስታወክ የሆድ ህመም የምግብ ፍላጎት ማጣት እጅጉን ከጠነከረ፡  ጭንቅላት ላይ በሚኖረው ተጽእኖ ነገሮችን አለማስተዋል(ኮንፊዩዝድ) እንዲሁም ኮማ ኩላሊት ላይ ጥቃት አድርሶ የኩላሊት ህመም የቀይ የደምሴል ቁጥር መመነምን የአተነፋፈስ ሁኔታ ላይም ችግር ማጋጠም  እጅጉን ከገፋ ደግሞ እስከሞት ሊያደርስ ይችላል። 💡 ምልክቶቹ  ወዲያውኑ በትንኟ እንደተነደፍን አይታዩም ፤ ይልቁኑ የበሽታ አምጪ ተህዋሱ ደምውስጥ ገብቶ እስኪራባ ከ10-15 ቀናት ይቆያሉ ። 🎯 የኢትዮጵያ ራዕይ፡ ወባን ማጥፋት በአለም ዙሪያ በሚሊየኖች የሚቆጠሩ ሰዎች በወባ በሽታ በየአመቱ እየሞቱ በመሆኑ ፤ የተባበሩት መንግስታት እየሞቱ በመሆኑ ፤ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ለአለም ሀገራት ያወጣው የዘላቂ ልማት ግብ ውስጥ አካቶታል (Sustainable Development Goals)። ግቡም በውስጡእ.ኤ.አ በ2030 የወባ እና ችላ የተባሉ የትሮፒካል ወረርሽኖችን ማቆም ያካትታል። የኢትዮጵያ ጤና ሚኒስቴርም በበኩሉ ከአለምአቀፍ አጋሮች ጋር በመተባበር የወባ በሽታን በቀጣይ አምስት አመት ውስጥ ፈጽሞ ለማስወገድ ፤ የወባ መከላከል እቅድ አውጥቶ እየሰራ ይገኛል። እየሰራባቸው ያሉት ዋነኛ ጉዳዮች ፦ የቅድመ ምርመራ እና ፈጣን ሕክምናን ማጠናከር ኬሚካል የተነከረ አጎበር ስርጭትን እና የቤት ለቤት የወባ መድሀኒት ርጭትን(IRS) ማስፋፋት በማህበረሰብ ውስጥ የወባ ክትትልን ማጠናከር፣ ዲጂታል ሪፖርት ማድረግ  የወባ ትንኝ ማራቢያ ስፍራዎችን/ማቆሪያዎችን ማጥፋት 💉 አዲሱ ተስፋ፡ መከላከያ መድሀኒት እና ክትባት ማንኛውም ሰው መውሰድ የሚችላቸው የመከላከል መጠናቸው ከሳምንታት እስከወራት የሆኑ ፤ ወባን የሚከላከሉ የመድሀኒት አማራጮች (ኬሞፕሮፋይላክሲስ) አሉ። ይህ ደግሞ እንዲሰጥ የሚመከረው፦ ወባ ወደተንሰራፋባት ስፍራ ለሚጓዙ ተጓዦች እና ወባ ህመም በተንሰራፋበት አከባቢ ለሚኖሩ እርጉዝ ሴቶች ነው። አሁን አለም በደረሰበት የህክምና ደረጃ ወባ በተንሰራፋበት አከባቢ ለሚኖሩ ህጻናት የወባ ክትባት (Mosquirix) ተሰርቷል። ኢትዮጵያ ላይ እስከ አሁን መጠቀም ባንጀምርም ፤ አቅርቦትን ለመፍጠር ዝግጅት እየተደረገ ይገኛል።  በተለያዩ የአፍሪካ ሀገራት ያለው መረጃ ክትባቱ ተስፋ ሰጪ ውጤት አስመዝግቧል። 🧍🏾‍♂️ በግለሰብ ደረጃስ ምን ማድረግ ይችላሉ? ወባን ለመዋጋት የግድ የጤና ባለሙያ መሆን አያስፈልግም። በበኩልዎ የሚከተሉትን በማድረግ ስርጭቱን መቀነስ ይችላሉ፡- 🛏️  በኪሜካል በተነከረ አጎበር አልጋዎትን ይከልሉ። በወባ አከባቢ የሚኖሩ ከሆነ ከአመት አመት ያድርጉ። 🏡  የወባ ትንኝ መራቢያዎችን ከመኖሪያ አከባቢዎ ያጥፉ። ማንኛውም ዉሀ ማቆር ከሚችል ስፍራን ( ጎማዎች ፣ ድስት ፣ ጉድጓድ ፣ ወ.ዘ.ተ...) ውሀ ያጥፉ ። 🏃🏽‍♂️  ምልክቶቹን ካዩ ሳይውሉ ሳያድሩ በፍጥነት እርምጃ ይውሰዱ። በአቅራቢያዎ ወደሚገኝ የጤና ተቋም ይሂዱ። 📣 የራስዎንም ሆነ በዙሪያው ያሉ ሰዎችን የወባ ህመም ግንዛቤ  ያሳድጉ።  ስለወባ  ስርጭት  እና  መከላከያ  መንገዶች ይወቁ ፤ ለሌላም ያጋሩ።  💬 ይህ ትግል የኛ ነው!   እስከአሁን እንደ ሀገር በወባ ዙሪያ ታላቅ ውጤት አስመዝግብናል።  ግን የጀመርነውን መጨረስ አለብን!   የኢትዮጵያ የወደፊት እጣ ፈንታ በሕዝቦቿ ላይ የተመሰረተ ነው።  በአንተ፣ በእኔ፣ በእኛ ላይ።   የተገነዘቡትን ለሌላ ያስረዱ።  በወባ ትንኝ የማይሞትባትን ኢትዮጵያን እንፍጠር!

ኤች አይቪ በ ኢትዮጵያ የ 40 አመት እድሜ ያለው ጎልማሳ ህመም ነው።  የመጀመሪያው የኤች አይቪ ቫይረስ እ.ኤ.አ በ1984 በአንድ ወንድና በአንድ ሴት ላይ የተገኘ ሲሆን ፤ የኤድስ ህመም ለመጀመሪያ ጊዜ የታየው ደግሞ ከ ሁለት አመት በኋላ በ 1986 ዓ.ም ነው።  ላለፉት 4 አስርት አመታት ሀገሪቷ ከህመሙ ጋር ፈታኝ ትግል አካሂዳለች። ትግሉ ላይ ላገኘችው አመርቂ ለውጥ ፤ የዛሬ 12 አመት በፊት  በአለም ተጨብጭቦላት ነበር። ሆኖም ግን ባለፉት ጥቂት አመታት ውስጥ እየተገኙ ያሉት መረጃዎች ምናልባት ከድሉ ብስራቱን አስቀድመን ይሆን እንዴ ፤ ብለን እንድናስብ ያስገድዱናል። መረጃዎቹ እንደሚያሳዩት የኤች አይ ቪ ታማሚዎች ቁጥር በ ሀገሪቷ እየጨመረ ነው። በተለይም ደግሞ በከተሞች እና በግጭት በተጠቁ ክልሎች በሚኖሩ ተጋላጭ ማህበረሰቦች መሀል እያገረሸ ነው። እውነታውን አመላካች ቁጥሮች የኤች አይቪ ስርጭት መጠን እ.ኤ.አ በ 2000 ዓ.ም ከነበረበት 3.3 ፐርሰንት ወደ 0.9 በ 17 አመት ጊዜ ውስጥ ቀንሷል። ከ 3 አመት በፊት የነበረ ጥናት እንደሚያመላክተው መልሶ ወደ 1. 54 ፐርሰንት አንሰራርቷል። በዋነኝነት በ ጋምቤላ (4.52%)፣ በአዲስአበባ (3.52%) እና በድሬዳዋ (2.6%) ከተሞች ጨምሯል። በከተሞች ቫይረሱ በዋነኝነት በሆቴሎች፣ በ ገስት ሀውሶች እና በቤርጎ አከባቢዎች እየተንሰራፋ ይገኛል። ከ ወራት በፊት የወጣ መረጃ እንደሚያሳየው ደግሞ ፤ በትግራይ ክልል ግጭቱን ተከትሎ የየኤች አይቪ መጠን በእጥፍ አድጓል  (ከ 1.4 % ወደ 3% ጨምሯል)። ከትግራይ ክልል ከተፈናቀሉ ሰዎች መካከል የስርጭት መጠኑ 5.5% ደርሷል። በሴት ሴተኛ አዳሪዎች መካከል ደግሞ ወደ 8.5% ከፍ ብሏል። የቫይረሱ መስፋፋት በበኩሉ ከወንዶች ይልቅ በሴቶች ላይ ይበዛል። ለምን እንዲህ ተንሰራፋ? ለዚህ መስፋፋት በርካታ ምክንያቶች አሉ። 1.    በሚዲያ ላይ ይደረግ የነበረ የግንዛቤ ማስጨበጥ መቀነስ። የበሽታውን መንሰራፋትን መቆጣጠር ያስቻለንን ድል የተጎናጸፍነው ፤ በወቅቱ በመንግስት እና ባለድርሻ አካላት መካከል ተደርጎ በነበረ ፤ ያላሰለሰ ጥረት የተነሳ ነው። በጊዜው ግንዛቤ የማስጨበጥ ዘመቻ በሁሉም የሚዲያ አውታሮች አዘውትሮ ይካሄድ ነበር። አርቲስቶችም የዚህ ዘመቻ አባል በመሆናቸው ፤ እንደ 'ማለባበስ ይቅር' አይነት ብዙ ግንዛቤ ማስጨበጫ ዘፈኖች ከማህበረሰቡ ልቦና ተቀርጸው ቀርተው ፤ የብዙሀንን አስተሳሰብ ሊለውጡ ችለው ነበር።  የግንዛቤ ማስጨበጫ ትምህርታዊ መልእክቶቹም ፤ እንደ 'ሶስቱ የመ ህጎች' ከማህበረሰቡ ጋር ተቆራኝተው ፤ ከሊቅ እስከ ደቂቅ የሚያውቃቸው ነበሩ። ይህም ጥረት በወቅቱ የ ኤች አይቪ/ ኤድስን እድገት መግታት እንድንችል አድርጎን ነበር። መገለል ቀንሶ ነበር። ሆኖም ግን ድላችንን ያበሰርን ዋዜማ ጥረት ቀነስን። እውነት ነው የ ኤች አይቪ/ ኤድስን ህክምና ተደራሽነትን ለመጨመር ብዙ ተሰርቷል ፤ እየተሰራም ይገኛል። የህክምና መከታተያ ሲስተሙ እጅጉን ዘምኗል። መድሀኒቶች እና ህክምናን ተደራሽ ለማድረግ በብዛት ቢሰራም ፤ የማህበረሰብ ግንዛቤ ማስጨበጥ ላይ ያለው ስራ ግን በፊት በነበረበት መጠን አልቀጠለም።   በአሁኑ ጊዜ በሚዲያ ስለ ኤች አይቪ እምብዛም አይወራም። ምናልባት ሀገሪቷ ያሏት አንገብጋቢ ጉዳዮች ፊታችንን አንድናዞር አስገድደውን ይሆናል። ምክንያቱ ምንም ቢሆን እውነታው የጥረት መቀነስን ያመላክታል። ክጓዳ ወደ ገበያ አውጥተን ፤ ፍርጥርጥ አድርገን ፤ መደበቂያ ያሳጣነው ህመም ፤ አሁን መልሶ ከመኝታ ቤታችን ከትሞ ፤ በህቡዕ የምንወያየው ገበናችን ሆኗል።  ይሄም ታማሚዎች መድህኒታቸውን በስርአት እንዳይወስዱ ጫና ከማሳደሩም ባሻገር ፤ የበሽታውን የመተላለፍ እድል ይጨምራል። 2.     የግጭት እና የፆታዊ ጥቃት ተጽእኖ በቅርቡ በሀገሪቷ እንደ ሰደድ እሳት እየተስፋፋ ያለው ግጭት የብዙ ሰውን ህይወት ከማጥፋቱ ባሻገር ፤ በህይወት የተረፉት ላይ የማይሽር ቁስል እየጣለ ሄዷል። ግጭቱን ተከትሎ ብዙ ጾታዊ ጥቃቶች እንደተፈጸሙ ፤ የኢትዮጵያም ይሁን የውጭ ምንጮች ይገልጻሉ። ብዙ የመውለድ እድሚ ላይ ያሉ (ከ15 እስከ 49 ዓመት የሆናቸው ሴቶች እና ልጃገረዶች) በደረሰባቸው ጥቃት ለኤች አይቪ ተጋላጭ ሆነዋል።  ከግጭቱ ጋር በተያያዘ የጤና ተቋማት አለመስራታቸው ጥቃት የደረሰባቸው የማህበረሰብ ክፍሎች የኤች አይቪ መከላከያ መድሀኒት በጊዜ አይወሰዱም። ለዚህም በቫይረሱ ይያዛሉ። የነዚህ ተቋማት መውደም ወይም አገልግሎት የማይሰጡበት ደረጃ ላይ መሆን ፤ በአከባቢው ያሉ ታካሚዎች የኤችአይቪ ምርመራ፣ የፀረ ኤችአይቪ ሕክምና (ART) እና ሌሎች አስፈላጊ አገልግሎቶችን እንዳያገኙ ፤ እንቅፋት ሆኗል። ይህም ቫይረሱ ባልተመረመሩ እና ባልታከሙ ታካሚዎች መሪነት ውስጥ ለውስጥ እንዲስፋፋ ያደርጋል። 3.     ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ጫናዎች የማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ተጽእኖዎች ለ ቫይረሱ መስፋፋት ከፍተኛ ሚናን ይጫወታሉ። ኢትዮጵያ እያሳለፈቻቸው ባሉ ተግዳሮትች የተነሳ እየታዩ ያሉት የፍልሰት መጨመር ፣  የከተሞች መስፋፋት እና የማህበረሰባዊነት አውታሮች መፍረስ ፤ ለ እንደዚህ አይነት በሽታዎች መስፋፋት ተጠቃሽ መንስኤዎች መሆናቸው በአለም ዙሪያ ያሉ ጥናቶች ያመላክታሉ። እየታየ ያለው የኑሮ ውድነት ፣ የስራ እድሎች ውስንነት ለሴተኛ አዳሪነት (ግብይት ወሲብ) መበራከት አስተዋእጾ አለው። ይህ ጫና ሲያይል ፤ ወንዶች ለኤች አይቪ መስፋፋት የሚያጋልጡ አደገኛ ባህሪያትን እንዲያሳዩ ያደርጋል። ይህ ከኮንዶም እጥረት እና የመከላከል አገልግሎት አቅርቦት ውስንነት ጋር ሲጨመር የኤችአይቪ ስርጭት ተጋላጭነትን ከፍ አድርጎታል። 4.    በወጣቶች መካከል የኤችአይቪ ምርመራ መቀነስ በአሁኑ ወቅቱ ካሉት የኢትዮጵያ ውጣቶች መካከል ፤ አንድ ሶስተኛ የሚጠጋው ብቻ የኤችአይቪ ምርመራ አድርጎ ፤ ያለበትን የጤና ሁኔታ ያውቃል።  የተቀረው ሁለት ሶስተኛ ወጣት አሳሳቢ አደጋ ላይ ነው ያለው። የትምህርት ደረጃ ማነስ ፣ ድህነት ፣ እንዲሁም የግንዛቤ ጉድለት በ እነኝህ ወጣቶች መካከል ሳይታወቅ ፤ እንዲሰራጭ ያስችለዋል። 5.    የአሜሪካ መንግስት እርዳታ መቋረጥ (የሚመጣው ተግዳሮት) እስከአሁን ድረስ ላገኘነው ድል የአንበሳውን ድርሻ የሚወስደው የአሜሪካ መንግስት እርዳት ተቋርጣል። የቀድሞዋ የኢትዮጵያ ጤና ሚኒስተር ፕሬዝዳንት ዶ/ር ሊያም በ 2018 በተደረገ ስብሰባ ላይ የ ፔፕፋር ፈንድ ላገኘነው ትልቅ እመርታ ከፍተኛ አስተዋእጾ እንዳለው ገልጸው ነበር።   የዚህ ፈንድ መቋረጥ በ ኤች አይቪ/ ኤድስ ስርጭት ላይ ብዙ እክልን እንደሚፈጥር መገመት አያዳግትም። ከተቋረጠ ወራት ጊዜ ውስጥ መሰናክሎችን ማየት ጀምረናል። ይህንን ክፍተት ለመሙላት መንግስት እና ባለድርሻ አካላት  የበኩላቸውን ጥረት ካላደረጉ ያለው መስፋፋት ከዚህም በላይ ሊጨምር ይችላል።   ቀጣይ መንገድ፡  እንዴት እንግታው? እውነታው አሳሳቢ ነው። ነገር ግን ሊቀለበስ ይቻላል። ቆራጥ እርምጃ ከወሰድን እንደበፊቱ ዳግም ልንገታው እንችላለን። ግንዛቤ የማደስ ዘመቻዎች በተለይ በወጣቶች ዘንድ የኤችአይቪ ግንዛቤ መታደስ አለበት። መልእክቱ ጮክ ብሎ፣ ግልጽ እና ከዘመናቸን ወጣቶች ጋር በሚግባባ መንገድ መገለጽ አለበት።  ትምህርት ቤቶች፣ ዩኒቨርሲቲዎች እና የማህበራዊ ሚዲያ መድረኮች በዚህ ዙሪያ ላይ ከፍተኛ ድርሻ መውሰድ አለባቸው። ከማህበረሰብ መሪዎች፣ የሃይማኖት ተቋማት እና ተፅዕኖ ፈጣሪዎች ጋር በመሆን ስለ በሽታው መከላከል፣ ምርመራ እና ህክምና መልካም አስተሳሰብን የሚፈጥሩ መልዕክቶችን ፤ ማሰራጨት ያስፈልጋል። የኤች አይቪ ህክምና ተደራሽነትን ማሳደግ የኮንዶም አጠቃቀምን ትምህርትን በተለይ ተጋላጭ በሆኑ አካባቢዎች ማዳረስ ይኖርብናል። የኤች አይቪ/ ኤድስን ህክምና እና መከላከያ ትምህርቶች ለሁለም የማህበረሰብ ክፍሎች ተደራሽ እንዲሆኑ በይበልጡኑ መሰራት ይኖርበታል። የኤችአይቪ ቅድመ ምርመራ ማጠናከር መደበኛ ኤች አይቪ ምርመራ በተለይ ተጋላጭ በሆኑ የማህበረሰብ አካላት መካከል እንዲለመድ መሰራት አለበት ። መገለል ፈጽሞ ይቁም ሰዎች እርዳታ እንዳይፈልጉ የሚከለክለውን መገለልን በዋነኝነት መዋጋት አለብን። ኢኮኖሚያዊ እና ማህበራዊ ተጋላጭነቶችን መፍታት ድህነት፣ ስራ አጥነት እና ማህበራዊ እኩልነት ኤች አይቪ/ ኤድስን ወረርሽኙን ለሚያስፋፉ አደገኛ ባህሪያት አስተዋፅኦ ያደርጋሉ። ለዚህም የኢኮኖሚ ማጎልበት ፕሮግራሞች፣ የሙያ ስልጠና እና የማህበራዊ ድጋፍ አገልግሎቶች ተጋላጭነት ላለባቸው የማህበረሰብ ክፍሎች መዳረስ አለባቸው። ያስተውሉ! እርምጃ የምንወስድበት ጊዜ አሁን ነው! ኢትዮጵያ ኤች አይቪ/ ኤድስን በመዋጋት መስቀለኛ መንገድ ላይ ነች። ለዚህ መጨመር መንስኤ የሆኑትን ምክንያቶች በመረዳት መፍትሄዎችን በመተግበር ተጨማሪ ስርጭትን በመከላከል ከኤችአይቪ/ኤድስ የጸዳ ነገን  መስራት እንችላለን።

Do you know about Dr. Google? Meet Dr. Google—the doctor who never sleeps, never asks follow-up questions, and never touches a stethoscope. With the advancement of information and technology, more and more people are turning to the internet to diagnose themselves in Ethiopia. They type in the list of symptoms they have, scour the best diagnosis they deem fit for their condition, consider possible management strategies, and ultimately prescribe their own medication. Some even reject prescriptions given by real doctors as they don`t align with the facts they read on Google. Well, this is the time of Dr. Google! A simple Google search, a few clicks, and boom—people decide whether they need antibiotics, painkillers, or herbal remedies. Sounds convenient, right? But here’s the problem: Google is an information resource, not a doctor. Google Epidemics is spreading like virus throughout the country. The Digital Age of Self-Diagnosis Two days ago, Hana, a university student in Addis Ababa, started experiencing persistent stomach pain. Instead of visiting a clinic, she typed her symptoms into Google. Within seconds, she was convinced she had a stomach ulcer. The symptoms seem fit and benign enough for her to believe. The management was simple. Hence, she rushed to the nearest pharmacy and bought over-the-counter medication. The pain subsided temporarily, but two months later, she collapsed. The real diagnosis? A ruptured ectopic pregnancy. Hana's story is not the only one. A growing number of Ethiopians are replacing doctors with Google, trusting search results over years of medical experience, rigorous training, and human intuition. The Startling Numbers Self-medication in Ethiopia is a public health crisis: 🔹  44%  of Ethiopians practice self-medication, with the highest rate in Addis Ababa at 62.8% . 🔹 Nearly 50%  of university students in Ethiopia self-medicate. 🔹 In Addis Ababa, 75.5%  of selected households use over-the-counter drugs without a prescription. 🔹  46.14%  of Ethiopians use antibiotics without medical guidance—fueling antibiotic resistance. Why Are Ethiopians Turning to Dr. Google? 1. We Believe What We Want to Hear Like Hana, many believe their symptoms are mild and don’t need a doctor’s visit. As humans, we are wired to accept the least alarming diagnosis over the worst-case scenario. So, we convince ourselves that chest pain is just heartburn, not a heart attack. Hence, we find comfort in the misdiagnosis than the grave diagnosis. 2. The Price Tag of Health Medical expenses in Ethiopia have surged over the past few years. Proper treatment has become unaffordable even for the middle class. With little to no individual insurance coverage, a visit to the doctor means hefty bills. Meanwhile, Dr. Google is free, and over-the-counter medications are easily accessible. We might have saved on the cost. But at what real cost? Your health? Your life? 3. The Mistrust Dilemma Misinformation spreads faster than the truth. With sensationalized stories and social media "exposés" fueling skepticism, many Ethiopians doubt healthcare providers' decisions. Healthcare providers are to blame here as well. In a bid to expand their brand or gain a reputation, some practitioners undermine their peers, casting doubt on others' expertise rather than focusing on patient care. They become the very vectors of misinformation, prioritizing personal gain over medical integrity.  As a result, patients second-guess prescriptions, cross-check treatments online, and end up trusting a search engine over a specialist who has spent years studying medicine. The Most Abused Medications & Their Dangers ⚡🩹 Painkillers (Analgesics): Paracetamol, diclofenac, and other pain relievers seem harmless, but overuse can cause liver damage and kidney failure. 🦠💉  Antibiotics: Nearly half of Ethiopians misuse antibiotics, leading to drug-resistant bacteria that make infections harder to treat. 🍽️💊  Digestive Medications: Heartburn remedies and laxatives are commonly used, but they can mask serious conditions like ulcers or gastrointestinal diseases. Why Google Can’t Replace Your Doctor? Let’s be clear: Google is an amazing tool , but using it to counter years of medical expertise is like reading a car manual and thinking you’re a mechanic. A doctor does more than just match symptoms to a disease. What Your Doctor Considers Before Prescribing Medicine: ✅ Your age , gender , medical history, and Family history ✅ Your specific symptoms  and their progression over time ✅  Physical examination , lab results , and other medical findings ✅ Your prior response  to medications ✅ Response of Similar cases  to the standard treatment regiment ✅ Possible drug interactions  and side effects and how it relate to your medical profile A doctor doesn’t just randomly choose a medication from a list— every prescription is a calculated decision based on multiple factors . Rejecting it based on a quick Google search isn’t just unwise—it can be dangerous. The Hidden Dangers of Self-Medication 🚨   Wrong Diagnosis:  Google might convince you that a migraine is just stress when it could be a sign of high blood pressure. 🚨   Drug Resistance:  Unsupervised use of antibiotics leads to stronger, deadlier bacteria. 🚨   Severe Side Effects:  Painkillers, when misused, can damage your liver or kidneys. 🚨  Delaying Proper Treatment:  A simple infection, if untreated, can turn life-threatening. The Smart Way Forward If you ever feel doubtful about a prescription, don’t just reject it—seek a second opinion.  Consult another doctor, ask questions, and clarify your concerns. Medical decisions should be based on expertise, not search results. Remember, Google is just a search engine. It can only produce results that have been given to it. It can also provide you the wrong information, written by unlicensed individuals who don`t know what they are talking about. Moreover, it can’t replace human judgment, experience, and care.   The next time you feel unwell, trust the hands that have healed thousands—not the keyboard that suggests thousands of unverified answers. Your health is too valuable to gamble on Google. Choose wisely. Resources Prevalence and predictors of self-medication with antibiotics in Ethiopia: a systematic review and meta-analysis - PubMed Epidemiology of self-medication in Ethiopia: a systematic review and meta-analysis of observational studies - PMC Prevalence and predictors of self-medication among university students in Ethiopia: a systematic review and meta-analysis - PMC Prevalence and determinants of self-medication practice among selected households in Addis Ababa community - PubMed

የጉሮሮ ህመምን ተከትሎ የሚመጣ የልብ ህመም እንዳለ ያውቁ ኖሯል? ባብዛኞቻችን እንደቀላል የምናየው ፤ በህጻንነታችን ደግመን ደጋግመን የታመምነው የጉሮሮ መከርከር/መቆጣት ህመም ፤ በስርአት ካልታከመ ለልብ ህመም ይዳርጋል። ብዙጊዜ ቀለል እንዳለ ጉንፋን አድርገን የምናልፈው ህመም ፤ ከአመታት በኋላ ልባችንን ላይ መመለሻ የሌለው ጠንቅ ያመጣብናል። እስቲ አስቡት... አንድ ህጻን ልጅ በጉሮሮ ህመም ሲታመም የተመለከተ የቤተሰብ አባል ፤ "አይ! የተለመደ  ጉንፋን ነው" ብሎ ፤ ብዙ ትኩረት አይሰጠውም። ልጁም ህመሙም ብሶበት በራሱ ጊዜ ይሻለዋል። አሁን ወደፊት አንድ ወይም ሁለት አስርት አመት እንምጣ። ያ ጨቅላ አሁን አድጓል ፤ ትልቅ ሰው ሆኗል። ሆኖም ግን የድካም ስሜት አዘውትሮ መሰማት ይጀምረዋል።  ቶሎ ይደክመዋል። ረዥም መንገድ ሲሄድ፣ ደረጃዎችን ሲወጣ፣ ከሱቅ እቃ ገዝቶ ሲመጣ ትንፋሽ ያጥረዋል። ከሰውነት ግዝፈት እንዲሁም እስፖርት ካለመስራት ጋር የተያያዘ ይመስለውና ፤ አሁንም ይዘናጋል። በጊዜ የህክምና ምርመራ አያደርግም። እውነታው ያኔ በህጻንነቱ ጉሮሮውን ቢሻለውም ልቡ ግን አደጋ ላይ ነበረች።  ላለፉት አስርት አመታት ልቡ ጥቃት ላይ ነበረች። በደንብ የተጎዳው ልቡም ስራዋን በትክክል መስራት ይሳናታል። የልብ ቧንቧዎቹም ይዳከማሉ።  አሁን ይህ ወጣት የልብ ህመምተኛ ሆኗል። በህክምና ስሙ ክሮኒክ ሪዩማቲክ የልብ ህመም (CRVHD) ተይዟል። አሳዛኙ እውነታ... አብዛኛው የዚህ ህመም ታማሚዎች ሆስፒታል ለምርመራ የሚመጡት የልብ ድካም ሲያጋጥመው ነው።  ያስተውሉ ...ይህ ታሪክ ብቻ አይደለም! ይህ በኢትዮጵያ ውስጥ በየቀኑ የሚያጋጥም እጅጉን አሳዛኝ እውነታ ነው።  ይህንን በሚያነቡበት ጊዜ እራሱ የጉሮሮ ህመም ያለበትን ልጁን ቀላል ነው ብሎ እቤት አቆይቶታል። በጸረ-ባክቴሪያ ታክሞ ፤ በቀናት ውስጥ የሚሻል ህመም ፤ ለምን ታክሞ የማይሽር የልብ ጠባሳ ለህይወት ያኖራል? ይህ የልብ ህመም ምንድን ነው? ለምንስ ትኩረት መስጠት አለብዎ? ይህ የልብ ህመም በህክምና ስሙ ክሮኒክ ሪዩማቲክ ቫልቩላር ኸርት ዲዚዝ ፤ ወይንም የልብ ቧንቧን የሚያጠቃ ለረዥም ጊዜ የቆየ የሪዩማቲክ ህመም ይባላል። ብዙ ጊዜ ይህ ህመም ከጉሮሮ እና ከቆዳ መቆጣት ጋር በሚነሳ ስትሬፕቶ ኮካስ ( Streptococcus pyogenes ) በሚባል ባክቴሪያ ጠንሳሽነት የሚመጣ ህመም ነው። ይህ ባክቴሪያ በቀላሉ እንደ አሞክሳሲሊን ባሉ የጸረ ባክቴሪያ ሊወገድ የሚችል ህመም ቢሆንም፤ ካልታከመ ጠንቁ እጅጉን ከባድ ነው። በነጭ የደም ህዋሳት ጥቃት ስር የዋለ ልብ የማይክሮስኮፕ ፎቶ የተሟላ ህክምና ያላገኘ ጊዜ ፤ የሰውነታችን ጠባቂ ሰራዊት የሆኑት ነጭ የደም ሴሎች ባክቴሪያውን አጥቅተው በ ውጤታማነት ከአካላችን ያስወግዱታል። ህመሙ ይጠፋል። እላይ እንዳለው ጨቅላ ተሽሎታል ተብሎ ይታሰባል። እውን ነው የጉሮሮ ህመሙ ተሽሎታል። ሆኖም ግን ፤ እባብ ያየ በልጥ በረየ እንዲሉ ፤ እነኝህ ነጭ የደም ህዋሳት የልብ ቧንቧ ጋር ሲደርሱ ፤ የልብ ቧንቧችን ህዋሳት ባክቴሪያው ጋር ተመሳስለውባቸው የልባችን ህዋሳትን ያጠቃሉ። አጥፍተው የሚሄዱት ባክቴሪያ ሳይሆን ፤ መሰረታቸውም መኖሪያቸውም ከልብ የሆኑ የሰውነታችን ህዋሳትን ያጠቃሉ። ለዚህም ከልካይ የለሹ የማያቋርጠው የእራስን ማጥቃት ጦርነት ልብ ላይ ይታወጃል። ልብም ጥቃቱን ችሎ ለአመታት ምንም ለውጥ ሳያሳይ ቢቆይም ፤ ከጊዜ በኋላ ግን ቋሚ ጠባሳ ይይዛል። ስራውም መስተጓጎል ይጀምራል። ህክምና እርዳታ ካላገኘ ፤ ልብም እጅጉን እየተዳከመ ይመጣል። ቀላሉ የጉሮሮ ህመም ወደ ከባድ የልብ ችግር ይለወጣል። በኢትዮጵያ ውስጥ ያለው እውነታ ኢትዮጵያ አለም ላይ ካሉ ይህ ህመም በከፍተኛ ደረጃ ከተንሰራፋባችው ሀገራት አንዷ ናት። ይህ የልብ ህመም በሀገሪቷ ለልብ ድካም የሚያጋልጥ ፤ ዋነኛ ተጠቃሽ መንስኤ ነው። በመላ አገሪቱ ያሉት ሆስፒታሎች በዚህ ህመም በሚሰቃዩ ታካሚዎች ተሞልተዋል። ለምሳሌ  ፡-   በአዲስ አበባ ጥቁር አንበሳ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል  የተደረገ ጥናት የልብ ድካም ችግር ካለባቸው ሰዎች ከፍተኛ  የሚሆኑት ይህ ህመም እንዳለባቸው ያመላክታል። ቅዱስ ጳውሎስ ሆስፒታል ውስጥም ካሉ የልብ ድካም ታካሚዎች ውስጥ የዚህ ህመም ታማሚዎች 30 ፐርሰንቱን ይይዛሉ። በምስራቅ ኢትዮጵያ ሀረር ከተማ የተደረገ ጥናትም ከባድ የልብ ህመም ካለባቸው ህሙማን ውስጥ ግማሽ ያህሉ ይህ ህመም ጋር የተያያዘ መሆኑን ያሳያል።  ይህ ህመም ሁሉንም የእድሜ ክልል ሊያጠቃ ይችላል።  ሆኖም ግን ለበሽታው ተጋላጭነት ከወንዶች ይልቅ ሴቶች ላይ ያመዝናል። ያለን የጤና ተደራሽነት ውስን በሆነበት ሀገር ላይ የበሽታው ተጽእኖ የቤተሰብ ተንከባካቢ የሆኑት ሴቶች ላይ ማየሉ አሉታዊ ተጽእኖው የከፋ እንዲሆን ያደርገዋል። ቀደም ብሎ ማወቅ፡ ህይወትን የማዳን ቁልፉ በሽታውን መከላከል የሚቻል ቢሆንስ? ወደ ልብ ከመድረሱ በፊት መግታት ቢችሉ ምን ያደርጋሉ? ከዚህ ህመም እና ጠንቁ ለመዳን ቁልፉ ቀድሞ እርምጃ መውሰድ ነው።  የጉሮሮ ህመም ካልታከመ የሚያመጣው ጠንቅ መገንዘብ እጅግ አስፈላጊ ነው።  ይህንን ግንዛቤ ማስጨበጥ ከቻልን ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ህይወት ማዳን እንችላለን። እራስዎን እና የሚወዷቸውን ሰዎች ለመጠበቅ ማድረግ የሚገባዎት ሶስት ነገሮች የጉሮሮ በሽታን በፍጥነት ማከም፡- የጉሮሮ ህመም ቀላል የሆነ የባክቴሪያ ኢንፌክሽን ሲሆን በፀረ-ባክቴሪያ መድኃኒት ሊታከም ይችላል። ነገር ግን ያለ ተገቢ እንክብካቤ ህመሙ ከቆየ የልብ ህመም ሊያመጣ ይችላል። ይህም በጊዜ ሂደት የልብ ቧንቧን እንዳይሰራ ያደርጋል። ስለዚህም ማንኛውም የጉሮሮ ህመም በትክክል ተመርምሮ  በሙሉ መታከምን ያረጋግጡ። መደበኛ ምርመራዎችን ያድርጉ፡- የልብ ህመሙ የከፋ ደረጃ እስኪደርስ ድረስ ምንም ምልክት አይሳይም። ማስጠንቀቂያ የለውም። ለዚህም የሪዩማቲክ የደም ምርመራ አድርገው ለበሽታው ተጋላጭነት እንዳለብዎት ማወቅ ይችላሉ። አዘውትሮ የልብ ምርመራ ማድረግም አስፈላጊ ነው።  ማህበረሰብህን ያስተምሩ፡- እውቀት ሃይል ነው። ብዙ ሰዎች የጉሮሮ በሽታዎችን ማከም የሚያስከትለውን አደጋ እና አስፈላጊነት በተረዱ መጠን ብዙ ህይወትን ማዳን እንችላለን። ስለዚህም በዙሪያዎት ያሉ ሰዎችን ግንዛቤ አስጭብጧቸው።  መደምደሚያ ሐሳብ፡ እንደተመለከትነው በሽታው ቀላል አይደለም። በሀገራችን ያለው እውነታ በጣም አሳሳቢ ነው። መፍትሄው ግን ግልጽ ነው።  ድርጅታችን ተግባር ኤድ ይህንን የበሽታውን አስከፊነት ተረድቶ በኢትዮጵያ ውስጥ እንዲሁም በውጭ ካሉ አጋሮች ጋር በመተባበር ለውጥ ለማምጣት እየሰራ ይገኛል።   ድርጅቱ በበሽታው ዙሪያ ግንዛቤ የማስጨበጥ፣በዚህ ዙሪያ የሚሰሩ እንደ ሂሊንግ ቫልቭ ኢትዮጵያ ካሉ ግብረሰናይ ድርጅቶች ጋር በመተባበር ፣ እንዲሁም በዚህ የተጠቁ ታካሚዎችን በማገዝ ህይወትን ለማዳን እየሰራ ይገኛል። እርስዎ ታድያ አሁን ምን ያደርጋሉ? እውቀት ወደ ተግባር ካልተለወጠ ምን ፋይዳ አለው? ከዚህ ልብ ህመም (CRVHD) ጋር የሚደረገው ትግል ከእርስዎ ጋር ይጀምራል። ይህን መልእክት ሼር በማድረግ እውቀቱን አስፋፉ እና ዛሬውኑ እርምጃ ይውሰዱ። የኢትዮጵያን ልብ እንጠብቅ - አንድ ህይወት በአንድ ጊዜ እናድን። አስበውታል .... ሁሉም ኢትዮጵያዊ ይህንን ቢያውቅ ኖሮ....ይህንን በሽታ ከኢትዮጵያ ምድር ይጠፋ ነበር። ቀጣዩ ትውልድ የተሻለ ጤና ደርጃ ላይ ይሆን ነበር።

ጾም በተለያዩ የእምነት ተከታዮች የሚደረግ ፤ የእምነትን ጽናትን የሚያሳይ ፤ ፈጣሪን ይቅርታን የሚጠየቅበት መልካም  ተግባር  ነው ። ነገር ግን ጾም ፍቺን ተከትሎ ወይንም በአል በደረሰ ጊዜ ፤ በድንገተኛ የሚታከሙ የሆድ ህመምተኞችን (በጨጓራ እና በአንጀት ህመሞች) ማየት ፤ በጤና ባለሙያዎች በኩል እጅጉን የተለመደ ነው። ባስ ያለ ቀን የታማሚው ብዛት ድንገተኛ ክፍልን ሊያጣብብ ይችላል። ለምን? ለምን ጨጓራችን ጾም ፍቺን ተከትሎይቆጣል? ለምን አንጀታችን በአልን አይቶ ይበጠበጣል? እንዳንበላ ይሆን... ይህንን ለመረዳት አንድ ምሳሌ እንውሰድ። አንድ 200 ኪሎ ማንሳት የሚችል ወጠምሻ ስፖርተኛን ፤ እስፖርት እንዳይሰራ ፤ ክብደት እንዳያነሳ አድርገን ለወር አቆየነው እንበል። በወሩ 300 ኪሎ ድንገት አንሳ ብንለው ምን ይፈጠር ይሆናል?  ያነሳው ይሆን? ወይስ ጉዳት ይደርስበታል? በምግብ መፍጫ ቱቦ ውስጥ በጾም ወራት የሚካሄደው ለውጥ ተመሳሳይ ነው። ለመፍጨት የቀለሉ ፤የንጥረነገር መጠናቸው ያነሰ ምግቦች፤ የለመደው አንጀታችን በድንገት ከአቅሙ በላይ ስናሸክመው ምን ያድርግ? 300 ኪሎ አንሳ እንዳልነው ወጠምሻ ፤ በአል/ጾም ፍቺ  ሲደርስ የአንጀታችንን አቅሙን እንፈትነዋለን። በ አዘቦት ቀን እራሱ የሚከብደው ቅባቱ ያየለ የእህል ክምር በሰአታት ውስጥ ይቀርብለታል። ምን ያድርገው? አቀላጥፎ እንዳይፈጭ ያለመደው ዱብዳ ሆኖበታል። ለዚህም ምግብ ሳይፈጭ ለረዥም ጊዜይቆያል። ይህም እንዲበላሽ ያደርገዋል። ታድያማ ህመም ይጀምራል። እንዳለበት የምግብ ቱቦ ክፍል ህመሙ በየፈርጁ ይሆናል።  ለዚህም ብስና ብስና ከሚል የጨጉራ ህመም ፤ አፍታ እስከማይሰጥ አጣዳፊ ተቅማጥ ፤ አቅም አሳጥቶ እስከሚጥል የምግብ ብክለት ታማሚ ያደርጋል። ምን ተሻለ ታድያ? በደስታ ጊዜያችን የተመገብነው ምግብ ፤ ጤናችንን ነፍጎ ፤ ሰላማችንን ከመንሳቱ በፊት ፤ አመጋገባችንን እናስተካክል። ከረዥም ጊዜ ጾም በኋላ ጾምዎትን ሲፈቱ/ በአሎን ሲያከብሩ እነኝህን ያድርጉ። 1. ለመፍጨት የሚቀሉ ምግቦች  በቅድሚያ  ይመገቡ። ከጾም በኋላ ጨጓራዎ/አንጀትዎ ራሱን ለማስተካከል ጊዜ ይፈልጋል። ለዚህም የምግብ ቱቦአችን ዳግም ማነሳሳት ይኖርብናል።  ምግብን ቀስ ብሎ ማስተዋወቅ ያስፈልጋል። ለዚህም ለሆዳችን የማይከብዱ ቀላል ያሉ ምግቦች ይጀምሩ። ለምሳሌ: ቀለል ባለ ሾርባ ይጀምሩ፡-  ሾርባ የምግብ መፈጨትን ያቃልላል። እንደ ካሮት፣ ድንች አይነት አትክልቶች ያሉበት ፤ የቅባት መጠኑ ቀለል ያለ ፤ የአትክልት ሾርባ አስቀድመው ይመገቡ። ሾርባ ካልወደዱ በሚመቾት መንገድ አድርገው በአትክልት  ወይም  በጥራጥሬ የሚሰሩ ቀለል ያለ የምግብ አማራጭ ያዘጋጁ።  በውስጣቸው ካሉት ቪታሚኖች ባሻገር በማዕድናት እና ፋይበር የበለፀጉ ስለሆኑ የምግብ መፈጭት ኡደትን ያፋጥናሉ።  2.   የሚመገቡትን መጠን ይገድቡ። ጾም ሲፈታ/በአል እለት ብዙ ሰዎችን ህመም ላይ የሚወድቁት ፤ በአንዴ አብዝተው በመመገባቸው ነው። የምግቡ መጠን መብዛቱ ፤ ጨጓራ እና አንጀት ላይ እጅጉን ጫና ያበዛል። ለዚህም የሚመገቡትን መጠን ይገድቡ። በአንዴ አብዝተው ሲመገቡ ፤ ሆድዎን ላይ የሚፈጠረው ጫና የምግብ መፈጭት ሂደቱን ያስተጓጉላል። ይህ ደግሞ እላይ የተገለጸውን ህመም ያመጣል። ለዚህም በበአል እለት ያገኙትን ሁሉ ከሚመገቡ ፤ ለተከታታይ ቀናት እየመጠኑ ቢመገቡ ለጤናዎት መልካም ነው። ይህንንም እንዲያግዝ ሲመገቡ በቀስታ ማኘክ አንድ መፍትሄ ነው። እርሱም የሚመገቡትን ምግብ ከመገደብም ባሻገር ፤ የምግብ መፈጨትን ያግዛል። 3.   ቀስ በቀስ ፋይበር ያለባቸውን ምግቦች ይጨምሩ በፋይበር የበለጸገ ምግብ የመፈጨት ሂደቱ የተፋጠነ ነው። ለዚህም ከጾም በኋላ የሚያጋጥም የምግብ መፈጨት ችግርን ይከላከላል። ሆኖም ግን በአንዴ ከፍተኛ ፋይበር ያለው ምግብ አይጠቀሙ። ቀስ በቀስ ምግቦት ውስጥ የሚኖረውን የፋይበር መጠን እያሳደጉ ይሂዱ (ድርቀት እንዲሁም ሆድ መወጠር እንዳያጋጥም)።  ፋይበር ለመጨመር የተለያዩ አዝእርት (ጤፍን ጨምሮ)፣ ፍራፍሬዎች (ፖም፣ ማንጎ፣ ኢንጆሪ፣ ወ.ዘ.ተ...) እንዲሁም አትክልቶች ተመራጭ ናቸው። 4.   የአንጀት ባክቴሪያ እድገትን የሚያግዙ ምግቦች ይመገቡ ጾምን ተከትሎ አንጀታችን ውስጥ ያለው የባክትሬያ ሚዛን ይዛባል። ለአንጀታችን አዎንታዊ ጠቀሜታ ያላቸው መልካም ባክቴሪያዎች ይመነምናሉ። በእነርሱም ፈንታ ህመም የሚያመጡ ባክቴሪያዎች ይደረጃሉ።  ይህም ደግሞ ለአንጀት ኢንፌክሽን ያጋልጣል። ስለዚህም ሚዛኑን ማስተካከል ያስፈልጋል።  ታድያም በእርሾ ቦክተው የሚዘጋጁ ወይም የፈርመንቴሽን (መብላላት) ፕሮሰስ አልፈው የሚዘጋጁ ምግቦችን መመገብ ይመረጣል። እንጀራ፤ ዳቦ፣ እርጎ እንዲሁም አይብ ለዚህ ተጠቃሽ ናቸው። ሆኖም ግን በስርአት ያልተዘጋጁ ወይም በአግባቡ ያልተቀመጡ ፤ እርጎ እና አይብ እንዳንመገብ ፤ መጠንቀቅ ይኖርብናል። ውስጣቸው አለልክ የሚባዛ ባክቴሪያ ስለሚኖር ፤ ለጤናችንን ጠንቅ ሊሆን ይችላል። 5.   ውሀ/ፈሳሽ በደንብ ይጠጡ በጾም ጊዜ ከምግብ ባሻገር የሰውነታችን የውሀ መጠን ይወርዳል። ይህም ያዳክመናል። ለዚህም ውሀ/ ፈሳሽ አብዝተን መጠጣታችን የሰውነታችንን የ ውሀ መጠን ከመመለሱ ባሻገር የኩላሊታችንን ስራ ይደግፋል፣ የምግብ መፈጨትን ያግዛል፣ የሰውነትን ቆሻሻ ለማስወገድ ይረዳል።  ውሀ መጠጣት የሚያዳግቶት ከሆነ በሻይ እንዲሁም በ ጭማቂዎች መልክ መውሰድ ይችላሉ።   6.   በፕሮቲን የበለጸጉ ምግቦችን ቀስ ብለው መመገብ ይጀምሩ። በጾም ወራት ሰውነታችን የፕሮቲን መጠኑ እጅጉን ስለሚቀንስ በፕሮቲን የበለጸጉ ምግቦችን ተመግቦ እንደገና መገንባት አስፈላጊ ነው። ለዚህ የተለያዩ አማራጮች ቢኖሩም ፤ ወዲያውኑ ከፍተኛ የፕሮቲን መጠን ያላቸው የእንሰሳት ተዋእጾ ምግቦችን ከመጠቀማችን በፊት ፤ ቀለል ባሉ የፕሮቲን አማራጮች መጀመር ይመረጣል። ለምሳሌ፡ ጥራጥሬዎች የ ፕሮቲን ምንጭ ከመሆናቸውም ባሻገር ፤ የምግብ መፈጭትን ያፋጥናሉ። እንዲሁም በ አይረን እና በብረት የበለጸጉ በመሆናቸው የሰውነታችንን ማእድን መጠንንም ያስተካክላሉ። ከ እንሰሳት የፕሮቲን አማራጮች ደግሞ ፤ እንቁላል ጡንቻችንን ለመገንባት የሚያስፈልጉትን  ሁሉንም  አሚኖ አሲዶች  የያዘ የተሟላ የፕሮቲን አማራጭ ነው። የስጋ ምግቦችም ከፍተኛ ጥራት ያላቸው የፕሮቲን አማራጭ ቢሆኑም ፤ ሰውነታችን እስኪላመድ ድረስ አብዝቶ መመገቡ ህመም ላይ ሊጥል ይችላል። 7.   ለኃይል ጤናማ ቅባቶችን ይጨምሩ የ ቅባት አይነቶችም በጾም ጊዜ የጎደለውን ኃይል ስለሚያሟሉልን ፤ ከጾም በኋላ መመገቡ መልካም ነው። ሆኖም ግን ለመፍጨት ሰውነት ላይ ጫና ስለሚያሳደሩ ፤ በመጠኑ ብቻ መመገብ ይኖርብናል። አልያም ከእጽዋት የሚገኙ የቅባት አይነቶችን ይጠቀሙ።  ለምሳሌ የወይራ ዘይት መጠቀም ይችላሉ። እንደ አቮካዶ እና ለውዝም ያላቸው የቅባት መጠን ፤ ሰውነታችን ያጣውን ኃይል ይመልሳል። 8.  ኤሌክትሮላይቶችን በአካባቢያዊ ምግቦች መሙላት ከጾም ጊዜ ጋር ተያይዞ ሰውነታችን ውስጥ የሚገኙ ዋና ዋና ማእድናት እጥረት ማጋጠም የተለመደ ነው። ስለዚህ የሰውነታችንን የኤሌክትሮላይት መጠን ለመመለስ ፤ በፖታሽየም፣ ማግኒዥየም እና ሶዲየም የበለጸጉ ምግቦችን ያካትቱ። ለምሳሌ ሙዝ፡- ታላቅ የፖታስየም ምንጭ ነው። ይህም ማእድን ደግሞ የልባችን፣ የጡንቻችን ተግባር ለመጠበቅ አስፈላጊ ነው። ቅጠላማ አረንጓዴዎችን ያመገቡ፡-  እንደ ጎመን ያሉ አረንጓዴ ቅጠል ያላቸው አትክልቶች በማግኒዥየም የበለፀጉ ናቸው። ይህም ደግሞ የጡንቻ እና የነርቭ ተግባርን የሚደግፍ ቁልፍ ማዕድን ነው። ቲማቲም፡ በየመንገዱ በቀላሉ የሚገኘው ቲማቲም በፖታስየም እና በሶዲየም የበለፀገ በመሆኑ ከፆም በኋላ ያሉ ምግቦች ውስጥ ብናካትተው የኤሌክትሮላይት ሚዛኑን ወደነበረበት ለመመለስ ይጠቅመናል። ያስተውሉ ⚠️ መጠናቸውን መገደብ የሚመከሩ፡ 1.    ከፍተኛ ቅባት ያላቸው ምግቦች፦  ከጾም ጊዜ በኋላ ለመፍጨት አስቸጋሪ ሊሆኑ ይችላሉ። 2.    ከፍተኛ የስኳር መጠን ያላቸው ምግቦች፦  በደም ውስጥ ያለው የስኳር መጠን ከፍ ሊልና ለውድቀት ሊዳርጉ ይችላሉ። 3.    ከፍተኛ የፋይበር ምግቦች፦  ሆድ መወጠር፣ አየር (ፈስ) መብዛት እና ድርቀት ሊያመጡ ይችላሉ።  4.    ቅመም የበዛባቸው ምግቦች፦  ጨጓራን ሊያስቆጡ ይችላሉ። 5.    ከልክ ያለፈ የምግብ መጠን፦  ከሰውነታችን አቅም በላይ ስለሚሆን መፈጨትን ያስተጓጉላል። ጤናማ ደስታን የተሞላ በአልን ከቤተሰብዎ ጋር ያሳልፉ። ለአመጋገብዎ ቦታ ይስጡ! ጤናዎን ይጠብቁ!

Habits are essential to our everyday living. Whether we like it or not, whether we’re conscious of it or not, these habits define not only our identity but also our health. If we are in the habit of eating fast food, it is as if we have signed up for metabolic syndrome. If we are in the habit of being anxious or stressed most of the day, then we are sure to acquire a multitude of illnesses later in life. So, if our habits define our means of demise, can we also use them to define our health? S mall daily habits—seemingly minor actions—can shape our health in profound ways. They can either protect us from chronic diseases or push us toward them. The choice is ours. Imagine this: a single drop of water falling on a rock may seem insignificant. But over time, those tiny drops carve deep grooves into solid stone. This is the power of consistency.  Just like water shapes rock, small daily habits can reshape your health. So, what daily habit will you commit to today? It has been nearly a century since we waged a successful war on infectious diseases using antibiotics. However, in the wake of this success story, a frustrating reality has unraveled—non-communicable diseases are rising. In Ethiopia, non-communicable diseases are now responsible for over 40% of deaths, with heart disease, diabetes, and hypertension leading the way. Chronic diseases like diabetes, hypertension, heart disease, and cancer don’t appear overnight. They creep in silently, fueled by years of seemingly harmless choices. The good news? Science shows that small, consistent habits can be our shield against these silent killers. And the best part? Many of these habits require no money—just intention and consistency. 1. Start Your Day with a Glass of Water, Keep Hydrated Your body wakes up dehydrated, and dehydration stresses every cell. Water is the medium for most reactions in your body. Drinking a glass of water first thing in the morning kickstarts your metabolism, flushes out toxins, and keeps your blood flowing smoothly. Studies show that proper hydration reduces the risk of kidney disease, improves cardiovascular health, and supports digestion. Coffee is a cultural drink in Ethiopia. Many people start their day with a strong cup of buna (Coffee). But coffee is a diuretic—it pulls water out of your system. Balancing it with a glass of water before that first sip of coffee can make a big difference. What if I have difficulty drinking enough water? Drink small amounts throughout the day. Add lemon, mint, or anything that gives it extra flavor. Make a habit of drinking a full glass of water right after getting out of bed. Being hydrated gives you more energy, better focus, and fewer headaches! And remember—consistency matters. A single glass won’t change your health overnight, but a daily habit will. 2. Move More—Even Just a Little In today’s world, most of us are locked in an office, sitting behind a desk for hours. We commute using transportation, further limiting our movement. This sedentary lifestyle is a key culprit in the rising epidemic of non-communicable diseases. You don’t have to run a marathon or spend hours at the gym to protect your heart. Simple actions like walking, stretching, or taking the stairs instead of the elevator can reduce the risk of heart disease, stroke, and obesity. Research published in the British Journal of Sports Medicine  found that even 11 minutes of moderate exercise a day can increase life expectancy. A study from the American Heart Association  also found that walking just 7,000 steps daily reduces the risk of premature death by 50%. If you take a taxi to work, try getting off one stop earlier and walking the rest.  If you sit all day, take stretch breaks every hour. Small, consistent movements matter! Start small. Make a habit of it! Keep moving more! 3. Upgrade Your Plate One Step at a Time Diets are crucial for our health. After all, we are what we eat. Eating healthy makes us healthier. Consuming poorly prepared or unhygienic food can lead to illnesses like typhoid and food poisoning. A poor diet can cause malnutrition in one way or another. But most people who start a diet don’t stick to it for the long term! Diets fail because they demand drastic changes. Don’t go big! Instead, think small—swap one small, affordable ingredient at a time. Add one vegetable or one fruit to your meal in a consistent manner. For example, replace white bread with whole-grain injera, add a serving of gomen (collard greens) to your meal, or swap sugary drinks for fresh fruit juices. A study published in The Lancet  found that a diet rich in whole grains, vegetables, and legumes could prevent one in five deaths worldwide. Remember: healthy eating is not about short-term diets; it’s about sustainable habits. 4. Sleep—Your Body’s Best Healer Overworking yourself might be good for financial gain, but not for your health. You need sleep—six to eight hours a day. And not just any sleep—good quality sleep. Chronic sleep deprivation is a ticking time bomb for metabolic disorders, heart disease, and even mental health issues. Studies show that just one night of poor sleep can disrupt insulin sensitivity and increase stress hormones. The National Sleep Foundation reports that adults who consistently get fewer than six hours of sleep per night have greater risk of developing heart disease. In Ethiopian culture, late-night social gatherings are common, but lack of sleep takes a toll. Finding a balance between social life and rest is crucial. Make sleep a priority by setting a bedtime routine: dim the lights, avoid screens before bed, and keep your room cool and dark. Your body will thank you with improved immune function and sharper cognitive abilities. 5. Master the Art of Deep Breathing Stress is a killer. Chronic stress wreaks havoc on the body, increasing inflammation and elevating the risk of hypertension, heart disease, and even autoimmune conditions. The antidote? Mindful breathing. Taking five deep breaths before a stressful event can lower blood pressure and reduce anxiety. Several studies has found that deep breathing exercises significantly lowered systolic blood pressure in people with hypertension. Try the 4-7-8 technique : inhale for 4 seconds, hold for 7, and exhale for 8. Repeat daily for lasting effects. 6. Feed Your Mind with Laughter and Connection Humans are social animals. Loneliness is as deadly as smoking 15 cigarettes a day. In Ethiopia, where communal life is deeply embedded in the culture, maintaining strong social ties can be a natural way to boost health. Strong social ties reduce stress, improve heart health, and even strengthen immunity. A Harvard study  that tracked people for 80 years found that meaningful relationships were the strongest predictor of long-term health and happiness. Prioritize meaningful connections— call a friend, share a meal, or laugh more. Laughter reduces stress hormones and increases endorphins, acting as nature’s best medicine. 7. Make Prevention a Priority Most importantly, have regular checkups and screenings. This helps detect problems before they become serious. Monitor your blood pressure, blood sugar, and cholesterol levels. Many Ethiopians only seek medical help when they are already sick, but early detection can prevent major health issues. Early detection saves lives. Research from the CDC confirms that lifestyle changes, combined with early intervention, can prevent up to 80% of heart disease and stroke cases. Final Thoughts Big health transformations don’t come from big, unsustainable changes. They come from small, daily actions that compound over time. These habits may seem minor today, but they hold the power to transform your future. So, which tiny habit will you start today? The path to a healthier, longer life begins with a single step—one drop at a time. 👉 Pick one habit from this list and commit to it for a week. 💬 Let us know in the comments which one you chose and how it made you feel! Resources Brisk walk and Health- British Journal of sport Medicine Brething exercise and hypertension Risk of Social Isolation Relation of meaning ful relation and longterm happpines and health Seven thousand steps for improved health Sleep and Health National Sleep Foundation Sleep and Health European Society of Cardiology

እረፍት በሌለው፣ ውጥረትና ችግሮች በበዛበት አለም ላይ ጥሩ ጤንነት ደረጃ ላይ መሆን፤ ከመቼውም  ጊዜ ይበልጥ አስፈላጊ ነው።  ለዚህም ብዙ ሰዎች በመድኃኒት እና በህክምና ብቻ መፍትሔ ለማግኘት ያስባሉ። ይህ ጥሩ አማራጭ ቢሆንም ህመም ሳይከሰት ቀድመው ቢከላከሉሰ? እስቲ ያስቡት... ዛሬ ከቤትዎ ወጥተው በሚሄዱበት መንገድ አሳዛኝ/ አሰቃቂ ነገር ተመልክተው ፤ ቀኑን በሙሉ ሰላምዎን አጥተው እንደሚያሳልፉ ፤ ቀድመው ቢይውቁ ምን ያደርጋሉ? መንገድ ቀይረው ፤ ሰላምዎትን አግኝተው ፣ደስተኛ ቀን ለማሳለፍ እንደሚመርጡ ጥርጥር የለውም።  ታድያ ለጤናዎትስ? የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ከክብደት መቀነስ ወይም ጡንቻ መገንባት ጋር ተያይዛዞ ብዙ ጊዜ ይነሳል። ከአካላዊ ጠቀሜታ ባሻገር ለአእምሮ ጤናም ከፍተኛ አስተዋእጾ ያደርጋል። የአካል ብቃት እንቅስቃሴ አካላዊ ጥቅሞች የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ዋና ዋና አካላዊ ጥቅሞች የሚከተሉት ናቸው፦ የልብ እና የሳንባ ጤናን ያጎለብታል ፦ እንደ መራመድ፣ መሮጥ  ወይም መዋኘት፣ ኤሮቢክስ ያሉ የአካል  ብቃት  እንቅስቃሴዎችን ማድረግ ፤ መጥፎ  የኮሌስትሮል መጠን  እንዲቀንስና  ጥሩ  የኮሌስትሮል  መጠን  እንዲጨምር ስለሚያደርግ ፤  በልብ  በሽታ  የመያዝ  አጋጣሚ   ይቀንሳል። እላይ  እንደተጠቀሰው   ይህም ልብን እና ሳንባን  ያጠነክራል ፣  የደም  ዝውውርን ይሻሽላል እንዲሁም የደም ግፊት መጠንን ለመቆጣጠር  ይረዳል። በአካላዊ እንቅስቃሴ የበረታ ሳንባ ለትንፋሽ ቧንቧ ህመም የመጋለጥ እድል ይቀንሳል። የሰውነታችንን የክብደት መጠን ያሻሽላል ፦  የአካል  ብቃት  እንቅስቃሴ  ካሎሪ  ለማቃጠል ፣  ጤናማ  ክብደትን  ለመጠበቅ  እንዲሁም  ከውፍረት  ጋር  የተያያዙ  እንደ ስኳር  እና የደም ግፊት  ያሉ  በሽታዎችን  ለመከላከል  ይረዳል ።  ለዚህም ደግሞ እንደ ሩጫና ሳይክል የመሳሰሉ ስፖርቶች ተመራጭ ናቸው። ጡንቻዎችእና አጥንቶች ያጠነክራል፦  እንደ ክብደት ማንሳት ያሉ የጥንካሬ ስፖርቶች የአጥንት ውፍረት እና የጡንቻ ጥንካሬን  ያሻሽላሉ። ይህንንም ተከትሎ የአጥንት መሳሳት እና ስብራት  ህመምን ይከላከላሉ። በሽታ የመከላከል አቅምን ያሻሽል፦  አዘውትሮ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ የሰውነትን በሽታ የመከላከል አቅም ይደግፋል። በመሆኑም በላይ ሰውነታችን በሽታዎችን የመቋቋም ችሎታ ደርጅቶ ለተለያዩ ህመሞች ተጋላጨነታችን ይቀንሳል። የእንቅልፍ ጥራትን ያሻሽላል፦  በቋሚነት የአካል ብቃት እንቅስቃሴ የሚያደርጉ ሰዎች የተሻለ የእንቅልፍ ሁኔታ ያጋጥማቸዋል። ጥሩ እንቅልፍ ደግሞ  ለጤናማ  ህይወት  የግድ  አስፈላጊ  ነው። አካላዊ ገጽታን ያሳምራል፦  አካላዊ እንቅስቃሴ አዘውትረው የሚያደርጉ ሰዎች የሰውነት ገጽታቸው በመልካም ሁኔታ ይለወጣል። የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ጥቅም ለአእምሮ ጤና  የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ከአካላዊ ጥቅሙ ባሻገር የአእምሮ ጤንነትን ለመጠበቅና ለማሻሻል እጅጉን ይረዳል።  አእምሮ ላይ ያሉት ዋነኛ አዎንታዊ ለውጦች እንደሚከተሉት ናቸው። ውጥረትንና ጭንቀትን ይቀንሳል፦  የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ማድረግ ዘና እንዲሉና ውጥረትን እንዲቀንሱ የሚያደርጉ ኢንዶርፊን ሆርሞኖች (በተለምዶ "የጥሩ ስሜት" ሆርሞኖች የሚባሉትን) በብዛት እንዲመረቱ ያደርጋል። ይህ  ደግሞ  መልካም የሆነ  ስሜት እንዲሰማን ፣ እንድንረጋጋ  ፣ ውጥረታችን  እንዲረግብ  ያደርጋል ።  ከዚህም  ባሻገር  አካላዊ  እንቅስቃሴ  ማድረግ  ሴሮቶኒን  እና  ዶፓሚን  የሚባሉት  የነርቭ  መግባቢያ  ኬሚካሎች  መጠን  እንዲጨምር  ያደርጋል ።  እነኝህ  ኬሚካሎች  በጥሩ  ደረጃ  መመረት  የአእምሮአችን  ጤና  እንዲታደስ  ይጠቅማሉ ።  ደስተኛ  ስሜት  እንዲሰማን  ከማድረግም  አልፈው  ሊያጋጥመን  የሚችሉ  የስሜት  መለዋወጦችን  እና  የጭንቀት  ምልክቶችን  ያጠፋሉ።  የማሰብ/ የማስተዋል/ የማስታወስ ችሎታን ይጨምራል፦  ቋሚ  የአካል  ብቃት  እንቅስቃሴ  የማስታወስ  ችሎታን፣  ትኩረትን  እና  አጠቃላይ  የአእምሮ  አሰራርን  ያሻሽላል ።  ይህም  የግንዛቤ  መዛባት  እና  የመርሳት  በሽታ ተጋላጭነትን  ይቀንሳል።     በራስ የመተማመን መንፈስ እንዲሰፍን ያደርጋል፦  አካል እንቅስቃሴ ስናደርግ ግብ እንዲኖረን ብዙ ጊዜ ይመከራል። እነኝህ ግቦች ላይ ስንደረስ ወይም ከበፊቱ የተሻለ ንቃት እና አካል ብቃት ላይ ስንሆን ስለራሳችን ያለን ምልከታ ይለወጣል። ይህ ደግሞ የራስ መተማመን ስሜት ይጨምራል። ማህበራዊ ግንኙነትን ያበረታታል፦   በአእምሮአችን ጤና ላይ ባለው መልካም ተጽእኖን ተከትሎ ከሰዎች ጋር የሚኖረን መስተጋብር ይሻሻላል። ማህበራዊ ህይወታችን ይጎለብታል። በተለይም አካል እንቅስቃሴ በቡድን ከሆነ መልካም የሆነ ማህበራው ትስስር ይፈጠራል።   አካል እንቅስቃሴ እንዴት ላድርግ? የአካል ብቃት እንቅስቃሴ አዘውትሮ ማድረግ እጅጉን  ቀላል ነው። ታድያ እንዴት እናድርግ? የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ከማደረጎት በፊት ሙሉ የህክምና  ምርመራ  ቼክ  አፕ  ማድረግ  መልካም  ነው።  ይህም ያሉበትን የጤንነት ደረጃ ከማሳየት ባሻገር፤ ለ እርሶ ጤና ደረጃ የሚመች የአካል ብቃት እንቅስቃሴ እንዲመርጡ ይረዳዎታል። ለምሳሌ የልብ ህመም ታማሚዎች ልብ ላይ ከፍተኛ ጫና የሚያሳድሩ የአካል እንቅስቃሴዎች እንዳያደርጉ ይመከራሉ። ለየአንዳንዱ የአካላችን ክፍል እራሱን የቻለ እንቅስቃሴ አማራጭ ስላለ አያስቡ። በመጀመሪያ ግብ ያስቀምጡ።  ለምን ያህል ጊዜ በምን ያህል ቀን ልዩነት ለመሰራት እና በራስዎት ላይ የሚጠብቁትን ለውጥ ግብ ያስቀምጡ። በአንዴ ትልቅ እንቅስቃሴ ለረዥም ጊዜ ለማድረግ አያስቡ።  በቀን ውስጥ የ 30 ደቂቃ ቀለል ያለ እንቅስቃሴ ለአካላዊ እና ለአእምሮአዊ ጤና ብዙ ጠቀሜታ አለው። በሳምንት ውስጥ ቀን በቀን ሳያቋርጡ ከመስራት ይልቅ ቀለል ያለ ከእርሶ ማህበራዊ እና የስራ ሁኔታ ጋር የሚሄድ ይምረጡ ።  በሳምንት 2 እስከ 3 ቀን መስራት በቂ ነው። ከአካላዊ እንቅስቃሴን ተከትሎ የሚያደርጉት እረፍት እጅግ ጠቀሜታ አለው። በሳምንት ከ 3ቀን በላይ የማይሰሩ ትላልቅ እስፖርተኞች ብዙ ናቸው። ለእርሶ የሚመችዎን ከባህሪዎ ጋር የሚሄድ አካል እንቅስቃሴ ይምረጡ።  ኳስ መጫወት ፤ ረዥም መንገድ መሄድ ፤ ብስክሌት መንዳት ፣ ዮጋ ፣ ዳንስ ጋር የተዋሀደ እንቅስቃሴ (እንደ ዙምባ እና ኤሮቢክስ)... ወ.ዘ.ተ.  የቱ ይመቾታል? ብቻዎትን ለመስራት ተነሳሽነት ከሌሎት ከጓደኞች ከቤተሰብ ጋር በመሆን አካላዊ  እንቅስቃሴ ማድረግ መልካም ነው። በቡድንም እንቅስቃሴ ማድረጎት ያበረታታል። በዋነኝነት ሰውነትዎን ያዳምጡ።   አካል ብቃት የአንድቀን ግብ አይደለም፤ በአንድ ቀን ለመድረስ ብለው ሰውነቶት ላይ ልክ ያለፈ ጫና አያሳድሩ ። ከመጠን  በላይ  ከመሰራት ይልቅ  ቀለል  ያሉ  እንቅስቃሴዎችን  በዘላቂነት  ለመስራት  ያስቡ።  ጊዜ ሰጥተው መሰራት ካልቻሉስ? 🚶‍♂️ ለአጭር ርቀት ጉዞ መኪና  ከማሽከርከር  ይልቅ  በእግር  መሔድ  ይምረጡ። 🚶‍♀️ 🏃‍♂️  በአሳንሰር /ሊፍት ፋንታ ደረጃዎችን ተጠቀሙ። ⬆️ 👫 ጊዜ ሲኖሮት ከቅርብ ሰው  ጋር  ሆነው  በእግሮት  ይሂዱ ፣ ይንሸራሸሩ። 🚶‍♀️ 💃 ሙዚቃ የሚወዱ ከሆነ ሙዚቃ እያደመጡ መደነስን መወዛወዝን ያዘውትሩ። 🕺     የአካል ጉዳት እንቅስቃሴን ሊገድብ የሚችል የጤና እክል ካለቦት (የልብ ህመም፣ የአጥንት ጉዳት፣ የጅማት ጉዳት፣ ወ.ዘ.ተ...)የአካል ብቃት እንቅስቃሴ  ከማድረግዎ በፊት ባለሙያ ያማክሩ።   የጤንነትዎ ቁልፍ አካላዊ እንቅስቃሴ ማድረግ ነው። ታድያ ምን ይጠብቃሉ?

የደም ግፊት እና የተባበሩት መንግስታት ታሪክ የደም ግፊት ከ ተባበሩት መንግስታት ድርጅት ጋር ምን አገናኝቶት ይሆን ብለው አስበው ይሆናል። የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ጥንሥሥ ሀሳብ የተጣለበት የያልታ ኮንፍረንስ ተሳታፊዎች ፤ በስብሰባው ጊዜ የከፍተኛ ደም ግፊት ታማሚ እንደነበሩስ ያውቃሉ? ታሪኩ እንዲህ ነው... የሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወደ ፍጻሜው እየተቃረበ የመጣበት ጊዜ ነበር። የዓለም ዕጣ ፈንታ በያልታ ስብሰባ ላይ በ"ትልቁ ሦስት" ማለትም በሩዝቬልት፣ በስታሊንና በቸርችል ሊወሰን ግድ አለ። እነኝህ አውራዎች የአሜሪካ ፣ የ ሶቪየት ዩኒየን ፣ እንዲሁም የብሪታንያ መሪዎች ነበሩ። እነዚህ አይበገሬ መሪዎች የአውሮፓን ድንበር ክፍፍል በማሻሻል እና የተባበሩት መንግሥታት ድርጅትን በመመስረት ላይ ተጠምደው ሳሉ ፤ ድምጽ አልባ ጠላት ከውስጣቸው ተመሽጎ ነበር። እነኝህ ክንዳቸው ያየለ ብርቱ መሪዎች በደም ግፊት ህመም በጠና ተይዘው እያለ ነበር ፤ የተባበሩት መንግስታትን መሰረትን ያኖሩት። የያልታ ኮንፍረንሰ (ከ ግራ ወደ ቀኝ የአሜሪካው ፕሬዝዳንት ፍራንክሊን ዲ ሩዝቬልት ፣ የ እንግሊዙ ጠቅላይ ሚኒስተር ዌንስተን ቸርችል ፣ የ ሶቪየቱ መሪ ጆሴፍ ስታሊን) የማይቋርጥ ጦርነትና እና የስልጣን ውጥረት ጤናቸውን እጅጉን አዳክሞት ስለነበር ፤ ከዚህ ታሪካዊ ስብሰባ በኋላ ሁሉም ብዙ አልቆዩም። ሲታይም ደክሞ የነበረው ሩዝቬልት ከስብሰባው ሁለት ወር ባልሞላ ጊዜ ውስጥ ፤ ደም ግፊት ጋር በተያይዘ ጭንቅላት ውስጥ ደም መፍሰስ (ስትሮክ አይነት) አስቀድሞ አረፈ። ከእርሱም ሞት በኋላ በአሜሪካ እና በሶቪየት ዩኒየን መካከል ያለው ግንኙነት እጅጉን ቆረፈደ።  ከሁለቱ አለማት ጦርነት በላይ ሰው በላ የሆነው፤ የቀዝቃዛው ጦርነት በዚሁ ተጠንሥሦ ፤ የብዙህን ህይወት ቀጠፈ።   የማያመነታው ብርቱው ስታሊንም ከ 8 አመት በኋላ በተመሳሳይ ሁኔታ ሲያርፍ ፤ የተፈጠረው ሥርዓት አልበኝነት  የሶቪየት ህብረት መፈረካከስ ምክንያት ሆነ። የብሪታንያው ጠቅላይ ሚኒስተር ቸርችል ፤ የጤናው ማሽቆልቆሉን ተመልክቶ ከስልጣኑ ቀድሞ ለቀቀ። እሱ ከስልጣን መውረዱን ተከትሎ ፤ መልካም ደረጃ የነበረው የእንግሊዝ እና የግብጽ ግንኙነት ተበላሸ። የስዊዝ ካናል ውዝግብ አጋጠመ። ዊንስተን ቸርችልም በተዳጋጋሚ በስትሮክ ሲጠቃ ቆይቶ ከ12 አመት በኋላ ፤ ደም ግፊት ጋር በተያያዘ ስትሮክ አረፈ። አሁን ያለንበትን ዓለምን የቀረጹ፤ የተባበሩት መንግስታትን ለመገንባት መሰረት የጣሉት፤ የሁለተኛው አለም ጦርነት ብርቱ እጆች፤ በ ቦንብ፣ በመትረየስ ወይም በኒዩክለር ሳይሆን ፤  ቦታ ባልሰጡት መቆጣጠር ባልተቻለ የደም ግፊት ተንበረከኩ። የሂትለር ዛቻ ሳያሸንፋቸው ፤ የደም ግፊት ዝምታ አፈር አለበሳችው ! በአለም ባለው የህክምና ጣራ መታከም ቢቻል እንኳን ፤ አንዴ ጉዳት ካደረሰ መሉ ጤናን መመለስ እንደማይቻል ፤ ከዚህ በላይ ምን አስረጂ ታሪክ ሊኖር ይችላል?   በኢትዮጵያስ? የደም ግፊት በኢትዮጵያ የታሪክ፣ የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚ፣ እንዲሁም የማህበረሰብ ገጽታ ላይ ያሳደረውን ተጽእኖ የሚያመላክት መረጃ ማግኘት ያዳግታል። ሆኖም ግን ፤ በኢትዮጵያ ውስጥ ከሚኖሩ አምስት ግለሰቦች ውስጥ በአማካይ አንዱ ከፍተኛ የደም ግፊት እንደሚኖርበት ጥናቶች ያሳያሉ። አብዛኛው የደም ግፊት ታማሚዎች ህመሙ እንዳለባቸው አለማወቃቸው አሳዛኝ እውነታ ነው።  ወንዶች ከሴቶች ይልቅ ተጋላጭነት  ስላለባቸው ፤ የወንድ ታማሚ ቁጥር ይበዛል። ከገጠሩ ማህበረስብ አንጻር ደግሞ ፤ የ ህመሙ ስርጭት በከተሞች ያይላል። ታድያ እርሶስ ተመርምረዋል? ካልተመረመሩ ታማሚ አለመሆኑዎን እንዴት ያውቃሉ? ከደም ግፊት ጋር ተይያዥነት ያላቸው በርካታ ምክንያቶች ቢኖሩም ፤ በኢትዮጵያ በዋነኝነት የሚጠቀሱት የሚከተሉት ናቸው። ·         ከእድሜ መጨመር ጋር ተያይዞ የሚመጡ የሰውነት ለውጦች ·         ከ መጠን ያለፈ ውፍረት ·         ጫት መቃም ፣ አልኮል መጠጣት ፣ ሲጋራ ማጨስ ·         በቤተሰብ የሚተላለፍ የደም ግፊትና የስኳር በሽታ ተጋላጭነት ከ እነኝህ ባሻገር አኗኗራችን ወይም የኑሮ ዘይቤያችን ለደም ግፊት መሰራጨት ከፍተኛ አስተዋእጾ እንደሚያደርግ ይታሰባል።  ለምሳሌ ጨው የበዛበት ምግብን ፣ እንደ ቡና ያሉ የደም ቱቦ ላይ ጫና የሚያሳድሩ መጠጦችን እንዲሁም ቅባት እጅጉን የበዛባቸው ምግቦችን ማዘውተር ለዚህ ተጠቃሽ ይሆናሉ። የስራ ይሁን ፣ የማህበረሰባዊም ጫና ፣ እንዲሁም ጭንቀት ለዚህ ቀንደኛ መንስኤ ነው። ለዚህስ ይሆን እንዴ ፤ የብሪታንያው ጠቅላይ ሚኒስተር ቸርችል ለጤናው ቦታ ሰጥቶ ፤ በጊዜ የስራ ጫና በመቀነሱ ፤የህይወት ዘመኑ ከ እነ ሩዘቬልት እና ስታሊን የረዘመው? ታድያ የደም ግፊት መጨመር ምንድነው? የደም ግፊት አንዳንዴ በተለምዶ የደም ብዛት ተብሎ ሊጠራ ይችላል። ለዚህም አንዳንድ የማህበረሰብ ክፍሎች የደም ህዋሳት ቁጥርን መብዛትን እንደደም ግፊት አርገው ወስደው ፤  የደም ብዛት የለብኝም ሲሉ ማየት የተለመደ ነው።  ይህ የተሳሳተ ግንዛቤ ነው። የደም ግፊት የደም ህዋስ መጨመር አይደለም። የደም ግፊት በደም ስር (በደም ወሳጅ ቱቦ) ግድግዳዎች ላይ ያለው የግፊት ኃይል ሲጨምር የሚመጣ ህመም ነው።  ይህም ደግሞ 1.    የደም ቱቦዎቹ መጥበብ 2.    የልብ ደምን የሚገፋበት ኃይል መጨመር ወይም፤ 3.    በደም ቱቦዎች ውስጥ የሚጓዘው የደም መጠን ሲበዛ ሊፈጠር ይችላል። ለዚህም ክንድ ላይ በሚደረግ ፤ ግፊት በሚለካ የደም ግፊት መሳሪያ ፤ በቀላሉ ሊለካ ይችላል። ደም ግፊት ጨመረ የምንለው መቼ ነው? ምንስ ያሰጋናል? የአንድ ጤነኛ ሰው የደም ግፊት የላይኛው(ሲስቶሊክ) ከ120 ፤ እንዲሁም የታችኛው ደግሞ (ዳያስቶሊክ) ከ 80 መብለጥ የለበትም። ከዚህ አልፎ ከተገኘ የደም ግፊቱ ጨምሯል ይባላል። የደም ግፊት ህመም ለመባል ግን ፤ ተደጋግሞ በተለያየ ጊዜ ከፍ ያለ የደም ግፊት መታየት ይኖርበታል።  ይህ የጨመረ የደም ግፊት መቆጣጠር ካልቻልን ፤ የሰውነት አካላችን ላይ ቋሚ የሆነ ጉዳት ሊያስከትል ይችላል። እነኝህም ደግሞ • የልብ ሕመም፡-  የደም ግፊት መጨመር ለልብ ድካምና ልብ ላይ ለሚደርሱ ጥቃቶች ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያደርጋል። • ስትሮክ፡- ከፍተኛ የደም ግፊት በአንጎል ውስጥ ያሉ የደም ስሮች ላይ በሚያደርገው ጫና ለስትሮክ ይዳርጋል። • የኩላሊት መጎዳት፡-  ረዥም ጊዜ የቆየ የደም ግፊት ጥቃቅን የኩላሊት ደም ስሮች ላይ በሚያደርሰው ቋሚ ጉዳት ለኩላሊት በሽታ ወይም ድክመት ያስከትላል። • አይን ላይ የሚደርስ ጉዳት፡-  ከደም ግፊት የተነሳ ጥቃቅን የአይናችን የደም ስሮች ላይ የሚደርሰው ጉዳት ፤ እይታችንን ከማስተጓጎል አልፎ  ፈጽሞ ማየት እንዳንችል ሊያደርገን ይችላል። እንዴት እንቆጣጠረው?፡ ቀላል የአኗኗር ለውጦች ከታሸጉ ምግቦች ይልቅ እቤትዎ አብስሎ የሚሰሩትን ምግብ ይምረጡ ።  የሚመገቡት ምግብ ላይ አትክልት እና ፍራፍሬ ያዘውትሩ ። የሚመጉብት ምግብ ውስጥ ያለው የጨው መጠን እጅጉን የተገደበ ይሁን። በ ሳምንት 2 እስከ 3 ቀን ለ30 ደቂቃ መጠነኛ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ያድርጉ።  የግድ ስፖርት ቤት ገብተው መስራት አይጠበቅቦትም፣ እንደ ፈጣን የእግር ጉዞ ቀላል የሆነ እንቅስቃሴ በቂ ሊሆን ይችላል። አልኮል መገደብ፣ ጫት እና ማጨስን ማቆም፡ ሁሉም የደም ግፊትን ይጨምራሉ። በልብዎ ላይ ያለውን ጫና ለመቀነስ አልኮልን መቀነስ ፤ ጫት ፈጽሞ አለመቃም እና  ማጨስን ለማስወገድ ይሞክሩ። ውጥረትን ያስወግዱ፡-  ሥር የሰደደ ውጥረት የደም ግፊትን ያባብሳል። ስለዚህምጭንቀትዎን ለመቆጣጠር ይሞክሩ። መደበኛ ምርመራዎችን ያድርጉ፡  የደም ግፊትዎን ይከታተሉ። ህመሙ ከተገኘቦት የዶክተርዎን ምክር በደንብ ይከተሉ።   ዛሬውኑ የመጀመሪያውን እርምጃ ይውሰዱ ጤናዎ በእጅዎ ነው! የደም ግፊትዎን በመመርመር ይጀምሩ!  በቶሎ እርምጃ ሲወስዱ ፤ ራስዎን ከከፉ የጤና እክሎች ይታደጋሉ።

💡  Did you know that Ethiopia is part of the 'hepatitis belt,' where viral-caused liver disease is highly prevalent? "Hepatitis Belt" is a region of high endemicity of Hepatitis in sub-Saharan Africa where an estimated 82 million people live with viral hepatitis.   The Grim News Two years ago, a 37-year-old woman walked into the outpatient department with her husband. She complained of a dull pain in her right upper abdomen—persistent but not severe. Upon presentation, their dear expectation was to be sent off with a reassurance, maybe a simple prescription. However, Life had other plans. The test results revealed liver cancer, advanced and inoperable at the time. The underlying cause? Chronic Hepatitis B infection. Her liver was significantly scarred. Unfortunately, there was no curative treatment, only palliative care to manage symptoms and maintain her quality of life for as long as possible.  It was evident on their faces, as the grim reality of this devastating news sank in. She sat in silence, absorbing the reality, while her husband's grip on her hand tightened. The conversation took an unexpected turn. Immediately she was started on medications to manage the symptoms while slowing the progression of the disease. Eight months later, the inevitable happened. She arrived at the emergency department of a nearby health center with complications—complications she never recovered from. Had she undergone a check-up years earlier, her story could have been one of resilience and survival. Even better, a story of wellness. Her story is just one of many. This personal experience highlights the broader health issue... The Numbers Every year, thousands of Ethiopians suffer from chronic liver disease (CLD), yet most don’t realize it until it’s too late. In 2019 only, CLD was the seventh leading cause of death in Ethiopia, accounting for approximately 24 deaths per 100,000 people. Its actual prevalence is not known. Could you or someone you know be at risk? Liver Under Attack Your liver is a powerhouse organ that processes nutrients, detoxifies harmful substances, and keeps your body functioning. But when it is under constant attack—from infections, lifestyle habits, or toxins—it starts to fail. The biggest challenge? CLD doesn’t always show symptoms until the liver is severely damaged, leading to cirrhosis or liver failure. Why is CLD a Growing Concern in Ethiopia? Several factors contribute to the rising burden of liver disease in Ethiopia: Hepatitis B & C Infections :  Ethiopia is part of the "hepatitis belt," with 6-12% of the population infected with Hepatitis B. That’s millions of people at risk. A significant portion of these infections occur in childhood, which is why Hepatitis B vaccination was included in the Expanded Program on Immunization (EPI). Hepatitis C also poses a threat, with a prevalence of at least 2.5%. These viral infections are the leading causes of CLD. Yet, many remain unaware of their infection status, and far too few take preventive measures like vaccination. Alcohol Consumption & Khat Chewing : Regular alcohol use as well as khat chewing, can accelerate liver damage. While specific national statistics are limited, these practices are culturally prevalent and pose significant health risks. Fatty Liver Disease : Poor diet and rising cases of diabetes are increasing the prevalence of non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD). Although exact figures are scarce, the global trend suggests a growing concern in Ethiopia as well. Aflatoxin Exposure : Contaminated food, especially grains and nuts, contains aflatoxins that are highly toxic to the liver. Aflatoxins have been detected in Guaya (North Ethiopia) and sorghum (East Ethiopia). The role of such aflatoxin exposure in contributing to liver scarring (cirrhosis) is well supported by research. Why This Matters? Liver disease is not just a personal health issue—it has economic and social consequences as in the story. Many affected individuals are in their productive years, meaning their illness impacts families, workplaces, and communities. Moreover, Ethiopia has limited access to liver specialists and transplant services, making prevention and early intervention critical. What Can Be Done? ✅  Early Screening & Vaccination Routine screening for hepatitis B & C can save lives. Hepatitis B vaccination  is essential to prevent future infections. ✅  Healthy Lifestyle Choices Reducing alcohol intake and avoiding khat  can lower the risk of liver disease. Maintaining a balanced diet  and staying active supports liver health. Limit high-fat diets, consume only healthy fats (unsaturated fats found in olive oil, nuts, seeds, and fatty fish), and minimize saturated and trans fats from processed and fried foods. ✅  Policy & Awareness Public health campaigns should promote early detection, vaccinations, and education about liver disease risks. Stronger food safety regulations can help reduce aflatoxin exposure. Expanding access to liver disease specialists and treatment options is critical. The Role of Tegbar Organization Tegbar, a U.S.-based NGO, is stepping up to make a difference. Through strategic partnerships with local and international organizations, Tegbar Organization is not just raising awareness—it’s working to actively transform lives. The organization is committed to fighting Hepatitis B and C head-on. But Tegbar Organization’s impact goes beyond advocacy. In a country where out-of-pocket payments predominate in the health system, most patients struggle with the high cost of treatment. That’s why Tegbar Organization aims to provide financial assistance, ensuring that those battling liver disease receive life-saving care without the burden of overwhelming medical expenses. With every initiative, Tegbar Organization brings hope, healing, and a renewed chance at life . Final Thought: Protect Your Liver, Protect Your Life ❓ So, what is your decision? 🍏 Your liver is working hard to keep you healthy—it's time to return the favor. ⚠️ Don’t wait for symptoms to appear. 🩺 Get screened, stay informed, and make healthier choices today! Resources Chronic Liver Disease in Ethiopia Seroprevalence of hepatitis B and hepatitis C virus Ethiopia National Strategy for Prevention and Control of Viral hepatitis Aflatoxin Exposure and Liver Cirrhosis in Eastern Ethiopia

በአለማችን  በየአመቱ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች፤ ራሳቸውን በማጥፋት ህይወታቸውን እንደሚያጡ ይገመታል። ከዚህ ውስጥ ከግማሽ በላይ የሚሆኑት  ዕድሜያቸው 50 ዓመት አይሞላም።  ይብሱኑ በወጣትነት እድሜ ክልል (ከ15 እስከ 29 ዓመት) ያሉትን የዚህ ዋነኛ ተጠቂ ናቸው። በኢትዮጵያ ውስጥ 9 ፐርሰንት የሚሆነው የማህበረሰብ ክፍል በአንድም ይሁን በሌላ ምክንያት ራሱን ስለማጥፋት ያስባል።  ከ እነኝህ ውስጥ 4 ፐርሰንት የሚያክሉት ከ ሀሳብም አልፈው ፤ ራስን የመግደል ሙከራ ያደርጋሉ።  ለዚህም ወንዶች በእጥፍ ከሴቶች ይልቅ ተጋላጭነት አላቸው። ባለፉት አመታት ውስጥ በሀገራችን ራስን ማጥፋት እየጨመረ እየመጣ ይገኛል። ለዚህም ይሆናል ከወትሮው በበለጠ መልኩ ፤ በሚዲያ እንዲሁም በአከባቢያችን ራሳቸውን ስላጠፉ ሰዎች አብዝተን መስማት የጀመርነው። ራስን ማጥፋት በአንድ ግለሰብ የሚፈጸም አስዛኝ ተግባር ብቻ አይደለም ፤ ማህበረሰብን የሚያቆስልም ህመም ነው። ስንተ ተስፋ ያለው/ያላት ወጣት ራሷን አጠፋች ፤ ብሎ መስማት እየመረረን የምንጋተው እውነታ ከሆነ ሰንብቷል። ብዙዎችም ራሳቸውን ከመኖር ቀመር ሰርዘው ፤ የትውስታችን አካል ሆነው ቀርተዋል። ግን ለምን? ራሱን አብልጦ የሚወደው፤ በጥቅሙ የማይደራደረው የሰው ልጅ ለምን ራሱን ያጠፋል? እንዴትስ በራሱ ላይ እንዲህ የከፋ እርምጃ ይወስዳል? በአለማዊውም በ እምነትም ትክክል አለመሆኑን እያወቀ ለምን አንድ ኢትዮጵያዊ ህይወቱን ያጠፋል? ኢትዮጵያውያን ለምን ራሳቸውን ያጠፋሉ? ራስን ማጥፋት ድንገተኛ ድርጊት አይደለም ። ቀስ በቀስ እየጎለበተ የሚመጣ የመገለል እና የተስፋ መቁረጥ ድምር ውጤት ነው። ይህ ቀውስ በተወሳሰቡ ምክንያቶች ሊመጣ ይችላል። አንዱም በሌላው ላይ እየተመረኮዘ፤ እርስ በእርስ እየተመጋገበ ራስን ማጥፋት ደረጃ ያደርሳል። እነኝህንም ምክንያቶች በተለያየ ደረጃ አድርገን እንያቸው።   ደረጃ 1፡ ድምጽ አልባው ትግል - የአእምሮ ጤና እክል ይህ ሁሉ የሚጀምረው በአእምሮ ውስጥ በሚደረግ ውጊያ ነው። ውጊያው የጥይት እሩምታም ሆነ ፤ የተጎጂ ሲቃ አይሰማበትም። ዝም ያለ ነው።  የብቻ ትግል ነው፤ ማንም የማያቀው፤ ማንም የማይሰማው። ለዚህም ድብርት፣ ጭንቀት እና ሌሎች የአእምሮ ሕመሞች በሩን ይከፍታሉ። ብዙዎች እነዚህ ሁኔታዎች ከምክንያታዊ  ስጋቶች ይልቅ የመንፈሳዊ ድክመት ወይም የግል ውድቀት ምልክቶች እንደሆኑ ያምናሉ። ለዚህም ብዙ ጊዜ ቦታ አይሰጣቸውም። ርኅራኄና እንክብካቤ ከማግኘት ይልቅ፣ በሥቃይ ላይ ያሉት ሰዎች ችግራቸውን ሲያዋዩ ተድባብሶ ያልፋል። ጆሮ የሰጠ ሰው ቢኖር  “በርታ ፤ጠንካራ ሰው አይደለህ” ብሎ ያልፈዋል። ሌላም ጊዜ አስተሳሰባቸውን ዘልፈን፤  ኅፍረት እና የመገለል ስሜትን እንዲሰማቸው እናደርጋለን። ይህ መገለል ስለጭንቀታቸው በግልጽ እንዳይወያዩ ፤ በዝምታ እንዲሰቃዩ ያደርጋል። ደረጃ 2፡ መደበቂያ ማጣት አንድ ሰው እርዳታ እንደሚያስፈልገው ቢያውቅም የት መሄድ ይችላል? በኢትዮጵያ ውስጥ የአእምሮ ጤና አገልግሎት በጣም አናሳ ነው። አንድ ስነ አእምሮ ሐኪም ተደራሽነቱ ለአንድ ሚሊዮን ሕዝብ ነው። ያሉንም ሀኪሞች በጥቂት ዋና ዋና ከተሞች ውስጥ የተከማቹ በመሆናቸው ፤ የገጠሩ ህዝብ እንክብካቤ አያገኝም። ለዚህም የማማከር አገልግሎቶች ብርቅዬ ናቸው።  መድሃኒቶቹ ብዙ ጊዜ አይገኙም ፤ ወይም ሊገዙ አይችሉም። ያለ ሙያዊ ድጋፍ ራስን በራስ የማጥፋት ሃሳባቸውን የሚታገሉት ደግሞ ፤ ምንም አይነት የሚያበረታታቸው የደህንነት መረብ የላቸውም። ከወደቁበት ባህር ዋኝተው ለመውጣት ቢሞክሩም ፤ ዳርቻውንም የሚያመላክታቸው ሆነ መንገድ የሚጠቁማቸው ማንም የለም። በራሳቸው ዳርቻውን ካገኙት እሰየው ነው፤ አልያም ለመዋኘት ሲፍጨረጨሩ ቆይተው ፤ ሲደክማቸው እጅ ይሰጣሉ። ደረጃ 3: መጨፍለቅ- ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ጫናዎች የአእምሮ ጭንቀት ሳይታከም እንዲባባስ ውጫዊ ግፊቶች ሸክሙን ያጠናክራሉ። ሥራ አጥነት፣ ድህነት፣ የትምህርት፣ የስራ ፣ እንዲሁም የትዳር ውጥረት እና የቤተሰብ ችግሮች ፤ አንድን ግለሰብ ወደ ተስፋ ቢስ አዙሪት ይከታሉ። ጥቂት በፍትሀዊነት ያልተከፋፈለ የስራ እድል ባለበት ሥርዓት ውስጥ ፤ ወጣቶች ስኬታማ እንዲሆኑ ከፍተኛ ጫና ይደርስባቸዋል። ስኬታቸው የቤተሰብ ሲሆን ፤ ውድቀታቸው ደግሞ የራሳቸው ሆኖ እንዲያስቡ ይደረጋሉ። ህልማቸው የማይደረስ እና ትግላቸው ማለቂያ የሌለው ሲመስላቸው ፤ ተስፋ መቁረጥ እየጨመረ ይሄዳል። በማህበራዊ ሚዲያ ላይ እንዲሁም በዙሪያችው ህልማቸው ላይ የደረሱ የሚመስሏቸው እኩዮቻቸውን ሲያዩ ጫናው ያይላል ። ህሊናቸው ይከሳቸዋል። በአእምሮአቸው ሸንጎ ይወድቃሉ።  የወደፊት እጣ ፈንታቸው ብርሃን የሌለበት ይሆናል። በጨለማ የተዋጠው ነገአቸው ውስጥ እንዳይኖሩም ፤ የአእምሮ ህመሙ ሰላም ይነፍጋቸዋል። ትግላቸውን ተረድቶ፤ ጥንካሬያቸው እንደመስታወት ሆኖ ሊያሳያቸው የሚችል፤ የሚያጀግናቸው ሰው በአቅራቢያቸው ቢኖር መልካም ነበር።   ደረጃ 4፡ አሳፋሪው ጉዳይ - እርዳታ እንዳያገኙ የሚያደርጉ እንቅፋቶች እንዲህ ከባድ ቀውስ ውስጥ እራሱ እያሉ ፤ ብዙ ኢትዮጵያውያን ስለ አእምሮ ጭንቀታችው ማውራት እንደማይችሉ ይሰማቸዋል። ስለ ራስ ማጥፋትማ ፈጽሞ የማይታሰብ ነው! ካነሱም አፍ አፋቸው እንላችዋለን። ካዋዩንም ደግሞ ‘እንዴት እንዲህ ታስባለህ? በሰላም ነው!? አንቺ ደህና ሴት አልነበርሽም? እንዲህ ያሰብሽው ክፉ ሴት ስለሆንሽ መሆን አለበት’ ብለን እናሸማቅቃቸዋለን። አልተረዳነውም እንጂ ይህ የ እርዳታ ጥሪ የሚያደርጉበት ፤ የመጀመሪያም የመጨረሻም ጊዜ ነው። ሆኖም ግን ምላሾቻችን፤ በሙሉ ነጻነት እራሳቸውን እንዳይገልጹ ፤ ሃሳባቸውን ጭንቀታቸውን እንዳያዋዩን ያደርጋቸዋል። ባህላችን ፣ ዘይቤያችን፣ ለሰው ደራሽነታችን የአእምሮ ህመምን አያካትትም። ራስን ማጥፋት አያካትትም። በእምነትም የተወገዘ ስለሆነ ገና ሲያነሱት እናጥላለን።  ታድያ እንዴት እርዳት ይጠይቁን? እኛስ ያላወቅነውን ችግር  እንዴት መፍታት እንችላለን? የኔ የሚሉት ሰው መኖር፣  ሀይማኖተኛ መሆን፣ መልካም እና ጠንካራ የማህበረሰብ ትስስር መኖር ፤ በህክምናው የደህንነት መረብ ተደርጎ ይወሰዳል። እንደዚህ አይነት የደህንነት መረብ ያላቸው ሰዎች ራሳችውን ለማጥፋት የሚገፋፉ ብዙ ሁኔታዎች ቢያጋጥሟቸውም ፤ ከድርጊቱ ይቆጠባሉ። ለዚህም ለአእምሮ ህሙማን የደህንነት መረብ ማጠናከር ይመከራል። ታድያ ግን ካልሰማናቸው፣ ካሸማቀቅናቸው እና ካገለልናቸው እንዴት የመፍትሔ አካል እንሆናለን? ሀይማኖት ቢከልክልም፤ ከኛ በላይ የሀይማኖት መጽሀፍትን ህጎችን ቢያቁም፤ ችግሩ ካየለባቸው ራሳችውን ከማጥፋት አይመለሱም። ለዚህም ነው አንዳንዴ ሀይማኖተኛ ሰዎች ራሳቸውን ማጥፋታቸውን እየሰማን የምንገኘው። ደረጃ 5፡ ሽንፈት - አሳዛኙ መደምደሚያ መሄጃ ሲጠፋ ፤ ህመሙን መቋቋም ሲያቅታቸው፤ ነገ ከተስፋ ይልቅ ስቃይን ስትሰንቅ፤ እጅ መስጠት ይመጣል። የስነ ልቦና ሀኪም ማግኘት የሚችሉት ራሱ እርዳታ እንዳያገኙ እብድ መባል ይፈራሉ። ብቻቸውን የታገሉት ትግል ማብቂያ ሊኖረው ካልቻለ፣ ህይወት ትርጉም አጥታ ከመኖራቸው ሞታችው ከተሻለ ራስን ማጥፋት ብቸኛ አማራጫቸው አድርገው ያስቡታል። ከስቃያቸው ሽሽት ያገኙትን አማራጭ ይወስዳሉ። አለመኖርን ይመርጣሉ። ምርጫው ፍጹም ቀላል አይደለም። ግን ለራሳቸው የሚሰጡት መፍትሔ ነው። እርዳታ ያለገኘው ረዥሙ የመከራ ትግል አሳዛኝ መጨረሻ  ይሄ ይሆናል።  አሁንም ከመርፈዱ በፊት በህይወት ላሉት እንድረስላቸው። ይበቃናል! ዝምታው ይሰበር ራስን ማጥፋት መከላከል ይቻላል። ይህም ደግሞ ስለ አእምሮ ህመም ከመገንዘብ እና ከተግባር ይጀምራል። ምን እናድርግ ታድያ? 1. የአዕምሮ ጤና ንግግሮችን መደበኛ ማድረግ  - ስለ ወባ ወይም ስለ ስኳር በሽታ እንደምንነጋገር ሁሉ ስለ ድብርት እና ራስን ማጥፋት ያለ ሃፍረት ማውራት አለብን። 2. የአእምሮ ጤና አገልግሎት ተደራሽነትን ማሳደግ -  መንግስት እና የግሉ ሴክተሮች በአእምሮ ጤና አገልግሎቶች ላይ ኢንቨስት ማድረግ፣ ባለሙያዎችን ማሰልጠን እና የማዳረስ ፕሮግራሞችን ማስፋፋት አለባቸው። 3. እርስ በርሳችሁ መደጋገፍ  - አንድ ሰው ሲያፈገፍግ፣ ለሕይወት ያለው ፍላጎት ሲያጣ ወይም የተስፋ መቁረጥ ስሜት ሲገልጽ ካስተዋሉ ይድረሱ። ቀላል "ደህና ነህ?" ለውጥ ማምጣት ይችላል። 4. እምነትን እና ማህበረሰብን መጠቀም  - የሀይማኖት እና የባህል መሪዎች ከፍተኛ ሚና ይጫወታሉ። እንደዚህ ህመም ላይ ላሉ ሰዎች ምክራቸው የ አእምሮ እረፍት ሊሰጥ ይችላል። ድምፃቸውም ስለ አእምሮ ጤና እና ራስን ስለ ማጥፋት ባህላዊ ግንዛቤን ለመቀየር ይረዳል። አይዞህ/ሽ ብቻህን አይደለህም/ሽም እርስዎ ወይም የሚያውቁት ሰው እየታገለ ከሆነ ፤ እባክዎን እርዳታ ይጠይቁ። ድጋፍ ለመጠየቅ ምንም የሚያሳፍር ነገር የለም.።  ስለዚህ ዝምታችን ለአንዴ እና ለመጨረሻ ጊዜ ይሰበር። ሹክሹክታ እናቁም። ከወሬ አልፈን ፤ እውነተኛ እርምጃ መውሰድ የምንጀምርበት ጊዜ አሁን ነው።

አያድርገውና... ድንገት ባልታሰበ አጋጣሚ፤ ህይወቶት በቅጽበት ቢለወጥስ? አሁን በነጻነት የሚያድርጓቸውን ተግባሮች ማድረግ ቢሳኖትስ? ያጋጠሞት አካላዊ ጉዳት ጉዳት የእርሶ ማንነት ላይ ለውጥስ ይኖረው ይሆን ? ይህ የብዙ ሰዎች ነባራዊ እውነታ ነው። በመኪና አደጋ ወይም በስራ ቦታ ላይ ባጋጠመ አደጋ ፤ አካል ጉዳተኛ ሆነው ህይወትን እየመሩ ያሉ ግለሰቦች ጥቂት አይደሉም። የአለም ጤና ድርጅት እንደ ኤሮፕያውያን አቆጣጠር በ 2023 ያወጣው መረጃ እንደሚያመላከተው ፤ ከ አለም ህዝብ ውስጥ 16 ፐርሰንት የሚሆኑ (1.3 ቢሊየን ሰዎች) የአካል ጉዳተኝነት ጋር ይኖራሉ።   በኢትዮጵያ አሁን ያለውን መጠን የሚያሳይ መረጃ ባይኖርም ከ ሰባት አመት በፊት ዩኒሴፍ ያወጣው መረጃ 9.3 ፐርሰንት የሚሆነው የኢትዮጵያ ህዝብ የአካል ጉዳተኝነት እንዳለበት ያሳያል። ለዚህም ዋነኛ መንስኤዎቹ አደጋ እና ግጭት ናቸው። በአለም ላይ በ አመት ወደ 4.4 ሚሊየን ህዝብ በ አደጋ እና በግጭት መንስኤ ህይወቱ ያልፋል።  ከዚህ ውስጥ አንድ አራተኛው በመኪና አደጋ ነው። ወደ ኢትዮጵያ ስንመጣ በየአመቱ ወደ አራት ሺህ የሚገመት የመኪና አደጋ እንደሚያጋጥም ጥናቶች ያመላክታሉ። በኮንስትራክሽን ስራ ላይ ከተሰማሩ ሰራተኖች ውስጥ እስከ ሀምሳ ፐርሰንት የሚሆኑት በስራ ቦታቸው ላይ ለአደጋ ይጋለጣሉ። ታድያስ የአካል ጉዳት ምንድነው? የአካል ጉዳት ምንድን ነው? ማንኛውንም አካላዊ፣ አእምሮአዊ፣ ባህሪያዊ እክል የአንድ ሰው የዕለት ተዕለት ተግባሩን የማከናወን ችሎታውን የሚፈታተን ከሆነ አካልጉዳት ተብሎ ይጠራል። በተጠቃው ኣካል ላይ ተመስርቶ የተለያዩ የአካል ጉዳት አይነቶች ቢኖሩም ስለ ሶስቱ እንወያይ። አካላዊ የአካል ጉዳተኝነት (Physical Disability)  ከቦታ ቦታ በነጻነት የመንቀሳቀስ ችሎታን ብዙ ሰው አቅልሎ ቢመለከተውም ፤ አካላዊ የአካል ጉዳተኝነት ላለባቸው ሰዎች ይህ ድርጊት ፈታኝ ይሆንባቸዋል። አካላዊ አካል ጉዳተኝነት ያለባቸው ሰዎች አንድ ወይም ከዚያ በላይ ያለ የሰውነት ክፍላቸው (በተለይም ለመንቀሳቀስ የሚጠቀሙት የሰውነት ክፍል) በሙሉ አቅሙ መስራት የተሳነው ይሆናል። ይህም በተለያየ ምክንያት ሊከሰት ይችላል። በአደጋ፣ በግጭት እንዲሁም በበሽታ ሊመጣ ይችላል። ከ ዘረመል ጋር በተያያዙ ምክንያቶች እንዲሁም ከወሊድ ጋር በተያያዙ ችግሮችም ሊፈጠር ይችላል። ኢትዮጵያ ላይ የተደረገው ሀገር አቀፍ የፖሊዮ ክትባት ፤ ህመሙን ተከትሎ የሚመጣው የአካል ጉዳተኝነት መጠን እንዲያሽቆሎቁል አድርጎታል። ሆኖም ግን በመኪና አደጋ እና በግጭት ምክንያት የሚያጋጥሙት አካላዊ ጉዳቶች መጠናቸው አልቀነሰም። ከዚህም ባሻገር ስኳር፣ ውፍረት፣ ደምግፊትን ተከትሎ የሚመጡ አካላዊ ጉዳቶች እየጨመሩ ይገኛሉ። አሁን ባለንበት እርስ በእርስ ግጭትስ ስንት ሰው አካልጉዳተኛ እየሆነ ይገኛል? ደብቀን የምናስታምማቸውስ ምን ያህል ይሆኑ? ደግነቱ አሁን ያለንበት የህክምና እና የቴክኖሎጂ ልህቀት ለብዙዎቹ ህይወታቸውን አሻሽሏል እያሻሻለም ይገኛል። ከተሽከርካሪ ወንበር ጀምሮ፣ አርተፍሻል አካላት (ፕሮስተቲክስ) እንዲሁም የ ፊዚዮቴራፒ ህክምና የመንቀሳቀስ ነጻነታችውን የመለሰላቸው ጥቂት አይደሉም። በዚህም የተነሳ ራስን በራስ የመመራትና በራስ የመተማመን ስሜታችውም አብሮ እየጎለበተ ይገኛል። የስሜት ህዋሳት አካል ጉዳተኝነት (Sensory Disability) ሌላኛው የአካል ጉዳተኝነት አይነት የስሜት ህዋሳትን የሚያካትት የአካል ጉዳተኝነት ነው። ይህም ያሉን የስሜት ህዋሳት ሙሉ ስራቸውን መስራት ሲሳናቸው የሚያጋጥም ነው። የስሜት ህዋሳት በዙሪያችን ካለው አለም ጋር የምንግባባችው በመሆናቸው፤ በሙሉ አቅም አለመስራታቸው አከባቢያችንን በሙሉ ደረጃ እንዳናጤን ያደርጋል። እንደተጠቃው የስሜት ህዋስ አካልጉዳተኝነቱ ቢለያይም፤ ከሌሎች ሰዎች ጋር ያለ ግንኙነት ላይ ተጸዕኖ ሊያሳደር ይችላል። ሆኖም ግን ሁልጊዜ በቀላሉ ላይታወቅ ይችላል። እንደ ከለር አለማየት፤ የማሽተት አለመቻል የመሳሰሉት የአካል ጉዳተኝነት አይነቶች ሳይታወቁ ረዝም ጊዜ ሊቆዩ ይችላሉ። ይህም አካል ጉዳተኝነት በተለያየ ምክንያት ሊመጣ ይችላል። በኢትዮጵያ ውስጥ ትራኮማ እና የአይን ሞራ ግርዶሽ ለስውርነት የሚያጋልጡ ዋነኛ መንስኤዎች ናቸው። በመታከም ሊድኑ የሚችሉ ቢሆኑም፤ በህክምና እጦት ወይም በንጽህና አጠባበቅ ጉድለት አይን ሊያጠፉ ይችላሉ። በጊዜው ያልታከመ የጆሮ/ጉሮሮ አከባቢ ኢንፌክሽን ህመሞች በበኩላቸው የመስማት ችግርን ሊያመጡ ይችላሉ።  ከዚህም ባሻገር ከማይተላለፉ ህመሞች (ነን ኮምኑዩኬብል ዲዚስ) ተያይዞ ሊመጣ ይችላል። ለዚህም ነርቭ ላይ በሚያመጣው ለውጥ የመዳሰስ ችግርን በማስከተል ፤እንዲሁም አይን ላይ በሚያደርሰው ጥቃት ለአይነስውርነት በመዳረግ፤ የስኳር ህመም ተጠቃሽ ነው። በእርግዝና እና በወሊድ ጊዜ በሚያጋጥሙ ችግሮችም ሊከሰት ይችላል። መልካሙ ነገር አስፈላጊውን ህክምና በጊዜው በማድረግ አብዛኛውን መከላልከል ይቻላል። የተቀሩትን በ ህክምና እገዛ  ሊደገፉ ይችላሉ። እንደ ኮችሊያር ኢምፕላንት፣ የሌንስ መተካት፣ የእይታ መነጽር ማድረግ፤ የጨረር የአይን ህክምና ያሉ የህክምና አማራጮች ሕይወታቸው ላይ ትልቅ እመርታ ያመጣሉ።  በተጨማሪም በአለም ዙሪያ የምልክት ቋንቋ እና ብሬይል እየተስፋፉ በመምጣታቸው የአካል ጉዳተኝነት የሌለበት የማህበረሰብ ክፍልም እየተማራቸው ይገኛል። ብዙ ኢትዮጵያዋያን በጉዳዩ ግንዛቤ በመምጣታቸው የተሻለ የማህበረሰብ ድጋፍ እያገኘ ነው። አእምሮአዊ የአካል ጉዳት (Cognitive Disability) ይህም የአካል ጉዳት አእምሮ በደንብ ሳይጎለብት ሲቀር ወይም አእምሮ ውስጥ ያሉ የመግባቢያ ኬሚካሎች ላይ መዛባት ሲያጋጥም የሚፈጠር የአካል ጉዳተኝነት ነው። በዚህም የተነሳ ነገሮችን የመገንዘብ ችሎታቸው የተለወጠ ይሆናል። እንደ ዳውን ሲንድሮም፣ ኢንቴሌክቿል ዲሴቢሊቲ፣ ኦቲዝም የመሳሰሉ ህመሞች እዚህ ውስጥ ይካተታሉ። በእርግዝና ወራት ባለ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት፣ በእርግዝና ወቅት የሚከሰቱ ኢንፌክሽኖች( ለምሳሌ፡ ሩቤላ፣ ወባ፣ ወ.ዘ.ተ.) ፣ በእርግዝና ጊዜ ሲጋራ፣ አልኮአል እንዲሁም አደንዛዥ እጾችን መጠቀም ፣ እና በወሊድ ጊዜ የሚያጋጥም የጽንስ መታፈን በሕፃኑ አእምሮ እድገት ላይ ተጽዕኖ አሳድረው ይህን ችግር ሊያመጡ ይችላሉ። ከዘረመል ጋር በተያያዘ ችግር፣ እንዲሁም በኢንፌክሽን እና በተለያዩ ህመሞች የተነሳም ሊከሰት ይችላል። ከ እድሜ ጋር ተያይዞ እንዲሁም በተለያየ ምክንያት እንደ አልዛይመር፣ እና ዲመንሽያ አይነት ህመሞች ይህንን አእምሮአዊ አካል ጉዳት ሊያስከትሉ ይችላሉ። አልኮል እና አደንዛዥ እጽ መጠቀምም ነርቭን ስለሚጎዱ ፤ ለ አእምሮአዊ አካል ጉዳተኝነት ያጋልጣሉ። ቀደም ብሎ ምርመራ አድርጎ አስፈላጊውን ህክምና ክትትል በማድረግ አእምሮአዊ የአካል ጉዳትን መከላከል ይቻላል። አስፈላጊው የትምህርት እና የህክምና ድጋፍ ከተደረገላቸው፣ በዘርፋቸው እጅጉን የላቀ ደረጃ ሊደርሱ ይችላሉ።ትምህርት ቤቶችም ክፍሎቻቸውን እንደዚህ አይነት ልዩ ፍላጎት ላላቸው ህጻናት በማስተካከል ፣ ልዩ ልዩ የመማሪያ መሣሪያዎችን በማዘጋጀት እነኝህ ህጻናት የላቀ ደረጃ እንዲደርሱ ማድረግ ይቻላሉ። አካል ጉዳተኝነት ጋር የተያያዘ የግንዛቤ ጉድለቶች የአካልጉዳተኛ ሰዎችን እንዴት መደገፍ እንዳለብን ፤ እንዴትስ እነሱን ያካተተ ማህበረሰብ መገንባት እንደሚቻል ብዙ ሰው አያቅም። በዚህም የትነስ የአካል ጉዳተኝነት በማህበረስቡ ውስጥ በተሳሳተ መንገድ ይተረጎማል። ይህንንም ለመፍታት በግልጽ መነጋገርን አስፈላጊ ነው። አንዳንድ የማህበረሰብ ክፍል የአካል ጉዳተኝነት እንደ ጎዶሎነት ታስቦ ፤ የአንድን ግለሰብ ያለውን ማህበረሰባዊ ጠቀሜታ የሚያሳንስ ተደርጎ ይወሰዳል። እውነታው ግን ከዚህ የራቀ ነው። የአካል ጉዳት የአንድን ሰው ዋጋ አይገልጽምም/አይቀንስም። በቅጽበታዊ አጋጣሚ በተፈጠረ ክስተት አካል ጉዳተኛ ብንሆን ፤ ማንነታችን/ ዋጋችን አይለወጥም። አካል ጉዳተኞች ከማንኛውም ሰው እኩል በተለያዩ ዘርፎች ተወዳዳሪ መሆን ይችላሉ ። ለምሳሌ አንድ የ ዩንቨርስቲ ፕሮፌሰር ባጋጠመው አደጋ/ ህመም ከወገብ በታች ፓራላይዝድ ቢሆን፤ እንቅስቃሴው ከመገደቡ ባሻገር የሚያስተምረው ትምህርት ሆነ፤ የሚያደርገው የጥናታዊ ጽሁፍ ጥራት ላይ ለውጥ አይኖረውም።  ለዚህም ነው እንደ ስቲፈን ሃውኪንግ ያሉ የአካል ጉዳተኞች በዘመናቸው ምርጥ ሳይንቲስት ተብለው፤ ለዘመናት ያስቸገሩ ችግሮችን ፈትተው፤ ለሰው ልጅ በሙሉ ተገዳዳሪ የሌለው አስተዋእጽ አድርገው ያለፉት።   የተቀረው የማህበረሰብ ክፍል ደግሞ ለአካል ጉዳተኞች ሀዘኔታ ይሰማዋል ። ይህ ከመልካምነት የመነጨ ቢሆንም አይመከረም። አካል ጉዳተኞችን ያለባቸውን ሁኔት መረዳት እንጂ፤ ማዘን ትክክል አይደለም። በተለምዶ ሀዘን የሚሰማን ለተጎዳ፣ ከ እኛ የከፋ ስፍራ ላለ፣ ወይም የሆነ ነገር ጎድሎበታል ብለን ለምናስበው ሰው ነው። ይህ ደግሞ አካል ጉዳተኞችን አይወክልም። እንደውም አሉታዊ ተጸእኖ ነው ያለው። ይህም ያላቸውን የሞራል ልዕልና ከመስረቁም ባሻገር፣ እራሳቸውን በራስ የመቻል ተነሳሽነታቸውን ያመነምናል። ለዚህም አካል ጉዳተኞች የማህበረሰባችን እጅግ ጠቃሚ አካል መሆናቸውን መረዳት ይኖርብናል።   መፍትሔው እና ነባራዊ ሁኔታ የህክምና አማራጮችን ከላይ የዘረዘርን ቢሆንም፤ መፍትሔው ህክምና ላይ አያበቃም። የምንኖርበትን ነባራዊ አለምም እነሱን ያገናዘበ ሊሆን ይገባል። የሚገነቡ ህንጻዎች፣ የምንንቀሳቀስባቸው መንገዶች ለአካል ጉዳተኞች የሚሆን የመጓጓዣ አማራጭ ሊኖራቸው ይገባል። የማህበረሰባቸን አካል እንደመሆናቸው አኗኗራቸንም እነሱን ያካተተ መሆን አለበት። በሀገራችን በአካል ጉዳተኝነት ዙሪያ በግልጽ መነጋገር ስለተጀመረ፣ መልካም ለውጦች መታየት ጀምረዋል። ተፈጻሚነታቸው ጥያቄ ውስጥ ቢገባም ፣ በመንግስት በኩል ለአካል ጉዳተኝነት የህግ ማዕቀፍ ውጥቶለታል። በዚህም ዙሪያ እየሰሩ የሚገኙ ብዙ ግለሰቦችም እንዲሁም የበጎ አድራጎት ድርጅቶችም አሉ።   ይህ መልካም ለውጥ ቢሆንም፣ እጅግ ብዙ መንገድ ገናይቀረናል ።   ዋናው ነጥብ የአካል ጉዳት አሳዛኝ አይደለም። ይህ የአካል ጉዳተኛ የሆኑ ሰዎች ያላቸውን ጥንካሬና አቅም ባለመገንዘብ ላይ ነው። ከህክምና ባሻገር አኗኗራችን እንዲሁም አከባቢያችን እነሱን ያካተተ መሆን ይኖርበታል።   ሁሉን ያካተተች የተሻለች ኢትዮጵያን እንገንባ!